वारीची पालखी आणि नागपूरकरांची वारकरी परंपरा
आजोबांची एक पिशवी आजही घरात कुठेतरी कोपऱ्यात पडलेली आहे. जुनी, खादीची, दोन्ही बाजूंनी शिवलेली. लहानपणी मला वाटायचं ती नुसतीच एक पिशवी आहे. मोठं झाल्यावर कळलं, ती पिशवी दरवर्षी आषाढात एक प्रवास करायची — नागपूरपासून थेट पंढरपूरपर्यंत.
आजोबा वारकरी नव्हते असं म्हणता येणार नाही, आणि पूर्ण वेळचे वारकरी होते असंही नाही. ते वर्षातून एकदा, आषाढी एकादशीच्या आधी, गंधीबाग भागातल्या विठ्ठल मंदिरातून निघणाऱ्या एका छोट्या दिंडीत सामील व्हायचे. संपूर्ण वारी चालत नाही करायचे — काही टप्पे बसने, काही टप्पे पायी. पण टाळ हातात घेऊन "ज्ञानोबा माऊली तुकाराम" म्हणताना त्यांचा आवाज घरभर घुमायचा, हे मला अजूनही आठवतं.
नागपूर हे विठ्ठलभक्तीचं मुख्य केंद्र कधीच नव्हतं — ते स्थान पंढरपूर, आळंदी, देहू यांचंच. पण विदर्भाचा वारकरी संप्रदायाशी नातं फार जुनं आणि फार शांतपणे टिकून राहिलेलं आहे. गंधीबाग, महाल, इतवारी, सक्करदरा या भागांतल्या जुन्या पेठांमध्ये आजही लहान विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरं सापडतात, जिथे आषाढ महिन्यात रोज संध्याकाळी भजन होतं. कुणी मोठ्या दिंडीचा भाग म्हणून जात नाही, पण मंदिरात जमून अभंग म्हणण्याची, टाळ-मृदंगाची सवय अनेक कुटुंबांत पिढ्यानपिढ्या तशीच चालू आहे.
आमच्या शेजारच्या काकूंचं उदाहरण घ्या. त्या दरवर्षी वारीला जात नाहीत, पण आषाढी एकादशीच्या दिवशी त्यांच्या घरातून सकाळपासून हरिपाठाचा आवाज येतो. उपवास, तुळशीची माळ, आणि संध्याकाळी शेजारच्या मंडळींना बोलावून केलेलं भजन — हे त्यांचं स्वतःचं, घरगुती स्वरूपातलं वारकरीपण आहे. वारी म्हणजे फक्त पंढरपूरची पायी चालणारी मिरवणूक नाही; ती एक मनोवृत्ती आहे, आणि ती वृत्ती नागपूरच्या गल्लीबोळांतही तितक्याच सहजतेने राहते.
विदर्भातून दरवर्षी काही मोजक्या दिंड्या पंढरपूरच्या दिशेने निघतात — काही अमरावतीहून, काही वर्ध्याहून, काही थेट नागपूरहून. या दिंड्यांचा थाट पश्चिम महाराष्ट्रातल्या मोठ्या पालख्यांसारखा भव्य नसतो. पताका, टाळ, एक साधा रथ, आणि शे-दोनशे वारकरी — इतकंच. पण उत्साह तितकाच खरा असतो. वाटेत गावोगावी होणारं स्वागत, रस्त्याच्या कडेला मांडलेली फराळाची पंगत, आणि रात्री मुक्कामाच्या ठिकाणी रंगणारं कीर्तन — हे सगळं विदर्भाच्या मातीतून पंढरपूरपर्यंत पोहोचणाऱ्या भक्तीचं एक वेगळंच रूप दाखवतं.
मला एका गोष्टीचं नेहमी अप्रूप वाटत आलंय — वारीत कुणीही मोठा-लहान नसतो. एक शेतकरी, एक शिक्षक, एक निवृत्त सरकारी कर्मचारी, एक विद्यार्थी — सगळे एका रांगेत, एकाच तालात चालतात. जात, वर्ग, शिक्षण — हे सगळे भेद वारीत विरघळून जातात, असं आजोबा नेहमी सांगायचे. कदाचित म्हणूनच सातशे वर्षांहून जुनी ही परंपरा आजही महाराष्ट्राच्या मातीत इतकी घट्ट रुजलेली आहे.
आजची पिढी वारीकडे कशी बघते, हा प्रश्न मला अनेकदा पडतो. सोशल मीडियावर वारीचे व्हिडिओ, ड्रोनने टिपलेली दिंडीची दृश्यं, इन्स्टाग्रामवर व्हायरल होणारे "वारी रील्स" — हे सगळं आजच्या तरुणाईपर्यंत वारी पोहोचवतंय, हे नक्की. पण प्रत्यक्ष चालण्याचा, उन्हातान्हात टाळ वाजवत जाण्याचा अनुभव घेणारे तरुण अजूनही कमीच आहेत. तरी नागपुरातल्या काही कॉलेज ग्रुप्सनी गेल्या दोन-तीन वर्षांत आषाढी एकादशीला विठ्ठल मंदिरात एकत्र जाऊन अभंग म्हणण्याचा उपक्रम सुरू केलाय — छोटी सुरुवात, पण दिशा योग्य वाटते.
आषाढी एकादशी जवळ आली की मला आजोबांची ती पिशवी आठवते. ती आता कुठल्याही प्रवासाला जात नाही. पण त्या पिशवीत जपलेली भक्ती, ती चाल, तो तालबद्ध "माऊली" चा घोष — तो नागपूरच्या घराघरांत, विठ्ठल मंदिरांच्या ओसरीवर, आणि आजही रस्त्याने जाणाऱ्या एखाद्या छोट्या दिंडीच्या पावलांत जिवंत आहे. वारी संपत नाही, ती फक्त रूप बदलत राहते — कधी पंढरपूरच्या वाटेवर, तर कधी नागपूरच्या एका शांत गल्लीतल्या घरात.