दुपारचे साडेतीन वाजलेले असतात. उन्हाचा जोर जरा उतरलेला, आणि लायब्ररीच्या त्या उंच खिडक्यांमधून एक तिरपा प्रकाश आत झिरपत असतो — धुळीचे बारीक कण त्या किरणांत तरंगताना दिसतात. पंखा फिरतो, पण आवाज करत — घर्र् घर्र्, जणू तोही वाचतोय आणि मध्येच पान उलटतंय. आणि या सगळ्यात एक वास असतो, जो कुठल्याही अत्तराला जमणार नाही — जुन्या कागदाचा, बाइंडिंगच्या गोंदाचा, आणि किंचित ओलसर भिंतींचा.
टेबलावर रजिस्टर उघडं असतं. त्यात एका रेघेत नाव, तारीख, पुस्तकाचा क्रमांक — शाई निळी, हस्ताक्षर वेगवेगळं. ग्रंथपाल काका — चष्मा नाकाच्या टोकावर, हातात शिक्का — "कधी परत करणार?" असं न विचारताच शेवटच्या पानावर तारखेचा शिक्का ठोकतात. तो आवाज — ठप्! — आजही कानात रेंगाळतो.
रॅक्समध्ये शिरलं की एक वेगळंच जग असायचं. उंच, लाकडी, थोडे कुरकुरणारे रॅक्स. वरच्या कप्प्यातलं पुस्तक हवं असेल तर स्टूल आणावा लागायचा, आणि तो स्टूल नेहमी दुसऱ्याच कोपऱ्यात सापडायचा. काही पुस्तकांची पानं इतकी वेळा हाताळलेली की कडा मऊ झालेल्या, कुणीतरी आधीच्या वाचकाने पेन्सिलीने हलकेच अधोरेखित केलेली एखादी ओळ, किंवा मार्जिनमध्ये लिहिलेलं एखादं नाव — त्या पुस्तकाला स्वतःचा एक भूतकाळ असायचा, आणि आपण त्या भूतकाळात सहभागी होत असू.
खिडकीजवळचा तो एक कोपरा — तिथे बसायला नेहमी चढाओढ असायची. उन्हाचा एक तुकडा नेमका त्याच टेबलावर पडायचा, आणि बाहेरच्या रस्त्यावरून जाणाऱ्या सायकलींची घंटी, भाजीवाल्याची हाळी, कधी कुणाची भांडणाची कुरबुर — हे सगळं आवाज खिडकीतून आत यायचे, पण विचित्र गोष्ट म्हणजे ते आवाज त्रास देत नसत. उलट त्या शांततेला एक लय मिळायची.
सुट्टीच्या दुपारी घरातून निघायचं ते फक्त "जरा लायब्ररीत जाऊन येतो" म्हणून, आणि तासभराचा हिशोब तीन-चार तासांवर जाऊन पोहोचायचा. कुणी शेजारी बसलेला अनोळखी मुलगा अचानक विचारायचा — "हे वाचलंस का? भारी आहे." आणि मग पुढच्या अर्ध्या तासाची सोबत ठरलेली. नावं माहीत नसायची, पण त्या दुपारीपुरती एक मैत्री जुळून जायची.
फाईन भरायची वेळ ही आणखी एक वेगळी गोष्ट. पुस्तक उशिरा परत केलं की पैसे मोजावे लागायचे — दहा, वीस पैसे रोज — आणि ते मोजताना जो अपराधीपणाचा भाव चेहऱ्यावर असायचा, तो आजही आठवला की हसू येतं. पण ग्रंथपाल काकांचा एक ठरलेला डायलॉग असायचा — "पुढच्या वेळी वेळेवर आणा हं." आणि तेवढ्यावरच सुटका व्हायची.
आता शहरात जिथे त्या जुन्या लायब्ररी होत्या, तिथल्या काही जागा बदलल्या आहेत, काही अजूनही तशाच उभ्या आहेत — पण आत गेलं की तो पंखा तसाच घर्र् घर्र् फिरतो, ते रजिस्टर अजूनही कुणीतरी उघडं ठेवलेलं असतं, आणि तो कागदाचा वास — तो अजिबात बदललेला नाही. कदाचित म्हणूनच, गूगलवर हवं ते पुस्तक क्षणार्धात मिळत असतानाही, अधूनमधून त्या जुन्या कोपऱ्यात जाऊन बसावंसं वाटतं — फक्त त्या दुपारी पुन्हा जगण्यासाठी.
नागपूरच्या वाचन संस्कृतीचा हा कोपरा कुणाच्या तरी आठवणीत आजही तसाच जिवंत आहे — आणि कदाचित तुमच्याही.