गाडी सिग्नलला थांबली आणि तेवढ्यात पहिला थेंब काचेवर आदळला. मी काच खाली केली. वास आत आला — मातीचा, ओल्या डांबराचा, कुठल्यातरी कोपऱ्यातल्या ओल्या पानांचा. एक क्षण असा गेला की सिग्नल हिरवा झाला हे कळलंच नाही. मागच्या गाडीने हॉर्न वाजवला तेव्हा भानावर आले.
सप्टेंबरचा पाऊस असा असतो. जूनसारखा दंगा नाही, जुलैसारखी सलगता नाही. हा पाऊस थोडा थकलेला, थोडा शांत, जाता जाता एकदा वळून बघणारा. पण त्याचा वास मात्र जूनइतकाच तीव्र असतो — कदाचित जास्तच, कारण मातीने आता तीन महिने पाणी पचवलेलं असतं आणि तिला सुटायचं असतं.
मला हा वास नेहमी एका विशिष्ट रस्त्यावर घेऊन जातो — शाळेकडे जाणारा तो कच्चा रस्ता, जो आताशा पक्का झालाय, पण त्यावेळी पावसाळ्यात पूर्ण चिखल असायचा. दप्तर पाठीवर, एका हातात छत्री, दुसऱ्या हातात चपला — कारण चिखलात चपला घालून चालणं शक्यच नसायचं. पायाला थंडगार चिखल लागायचा, कधी काचेचा तुकडा टोचायचा, कधी गुरांचा पायाचा ठसा दिसायचा तळ्यासारखा साचलेला.
शाळेची घंटा किती वेगळी वाजायची पावसाळ्यात, हे आत्ता आठवलं. रोजचा तोच आवाज, पण पावसाच्या पार्श्वभूमीवर तो जास्त निनादायचा, जास्त घुमायचा. वर्गात बसून खिडकीबाहेर बघत राहायचो — छपरावरून ओघळणारं पाणी एका रेषेत खाली पडायचं आणि तिथे एक छोटासा खड्डा तयार झालेला असायचा, बुडबुडे येत राहायचे. बाई शिकवत असायच्या आणि आमचं लक्ष त्या बुडबुड्यांकडे.
सप्टेंबरमध्ये एक वेगळीच घाई असायची शाळेत. गणपती नुकतेच विसर्जित झालेले असायचे, हवेत अजून एक उदास सुगंध रेंगाळत असायचा — अगरबत्तीचा, फुलांचा, चिखलात मिसळलेल्या रंगांचा. रस्त्यावरून जाताना कुठेतरी विसर्जनाच्या मिरवणुकीचे अवशेष दिसायचे — फुटलेल्या मूर्तीचा एखादा तुकडा, रंगाचे डाग, वाहून गेलेला हार. आणि त्याच वेळी दसऱ्याची चाहूल लागलेली असायची — घरोघरी सोनं लुटायच्या तयारीच्या गप्पा सुरू व्हायच्या.
आठवतं, एकदा शाळा सुटल्यावर आम्ही तिघे-चौघे मिळून घरी जाण्याऐवजी मुद्दाम फिरत गेलो होतो, कारण रस्त्यावर एक मोठं डबकं साचलेलं होतं आणि त्यात कागदाच्या होड्या सोडायच्या होत्या. एकाची होडी बुडाली, एकाची वाहत वाहत गटाराच्या तोंडाशी गेली आणि आम्ही सगळे किंचाळत तिच्यामागे धावलो — जणू ती होडी नाही, आमचं काहीतरी मोलाचं वाहून चाललंय. घरी उशीर झाला म्हणून आईचा ओरडा मिळाला, पण त्या ओरड्यातही एक गंमत होती, कारण भिजलेले केस आणि चिखलाने माखलेले पाय बघून तिलाही हसू यायचं शेवटी.
परतीचा पाऊस हा नेहमी थोडा फसवा असतो. सकाळी ऊन दिसतं, म्हणून छत्री न घेता निघावं आणि दुपारी अचानक आभाळ भरून यावं. कॉलेजमध्ये असताना एकदा असंच झालं होतं — व्याख्यान संपता संपता खिडकीबाहेर अंधारून आलं आणि पाच मिनिटांत रस्ता वाहायला लागला. आम्ही सगळे बसच्या थांब्यावर उभे राहून पावसाकडे बघत होतो, कुणीच काही बोलत नव्हतं, फक्त पाऊस कोसळताना बघत राहणं हेच त्या क्षणी पुरेसं वाटत होतं. कधी कधी शब्दांची गरजच नसते.
आताही, इतक्या वर्षांनी, गाडीत बसून काच खाली करून तो वास घेतला की तेच सगळं परत येतं — दप्तराचा ओला वास, घंटेचा आवाज, कागदाच्या होडीमागे धावणं, बसथांब्यावरची ती शांतता. नागपूरचा सप्टेंबर महिना हा असाच असतो — अर्धा निरोप घेणारा पाऊस, अर्धी नव्या हंगामाची चाहूल. आणि मध्येच कुठेतरी, मातीच्या त्या एका सुगंधात, आपलं बालपण अजूनही टिकून आहे हे जाणवत राहतं.
सिग्नल परत लाल झाला. मी काच तशीच खाली ठेवली. आज उशीर झाला तरी चालेल.