माळ्यावरचा डबा शोधताना हाताला लागतो तो एक जुना बिस्किटांचा डबा — पार्ले-जीचा, गंजलेला, झाकण थोडं वाकडं झालेलं. उघडताच आतून येतो एक विचित्र वास — जुन्या धाग्याचा, सुतळीचा, आणि कुठेतरी कापराचा. आत डोकावलं की दिसतात रंगीबेरंगी राख्या. काही मोत्यांच्या, काही जरीच्या, एक अगदी लहानशी — भाच्याने शाळेत बनवलेली, कागदाची, चिकटवलेल्या स्टिकर्ससकट.
इतवारीच्या गल्लीतून हा डबा भरत गेला, वर्षानुवर्षं. रक्षाबंधनाच्या आठ दिवस आधी आई म्हणायची, "चला, राख्या बघून येऊ." आणि मग इतवारीतल्या त्या अरुंद गल्ल्या, दुकानांबाहेर लटकवलेल्या राख्यांच्या माळा, विक्रेत्यांचा आवाज — "ताई, ही बघा नवीन डिझाईन!" गर्दीत हरवायची भीती वाटायची, पण भावाचं बोट धरून चालायचं, तोच खरा आधार.
भाऊ त्यावेळी कुरकुरायचा — "एवढ्या सगळ्या राख्या कशाला हव्यात?" तरी शेवटी दुकानदाराशी घासाघीस करण्यात तोच पुढे असायचा. एक रुपया कमी झाला की चेहऱ्यावर विजयी हास्य असायचं. घरी आल्यावर त्या राख्या डब्यात नीट लावून ठेवायच्या, जणू काही खजिना जपतोय.
रक्षाबंधनाच्या सकाळी घरात वेगळीच धांदल असायची. आई पाटावर रांगोळी काढायची, ताटात हळद-कुंकू, अक्षता, दिवा आणि पेढे मांडायचे. भाऊ अंघोळ करून तयार व्हायचा — नवीन शर्ट घालून, केस विंचरून, जरा जास्तच नीटनेटका होऊन बसायचा त्या दिवशी. ओवाळणी करताना हात थरथरायचे, कारण त्या क्षणी काहीतरी वेगळंच वाटायचं — रोजचं भांडण विसरून एक शांत, हळवा क्षण.
राखी बांधताना भाऊ मुद्दाम हात दूर घ्यायचा, "घट्ट नको बांधू, हातभर सुजेल!" असं म्हणत हसायचा. मी रागवायचे, तो चिडवायचा, आणि शेवटी दोघंही हसत हसत पेढा भरवायचो. त्या दिवशी भांडणाला जागाच नसायची — कितीही राग असला तरी राखीच्या दिवशी तो विसरायचा हा एक अलिखित नियम होता आमच्या घरात.
मग यायची ती ओवाळणी — कधी दहा रुपये, कधी पन्नास, कधी नुसतीच एक चॉकलेटची वडी. पैसे किती हे कधीच महत्त्वाचं नव्हतं. भाऊ खिशातून काढून देताना जो अभिमानाने चेहरा करायचा, तो आजही डोळ्यासमोर येतो. "ही घे, आणि जप हं," एवढंच बोलायचा, पण त्या चार शब्दांत जे होतं ते शब्दात मावणारं नव्हतं.
आता तो डबा तसाच माळ्यावर पडून आहे. भाऊ आता पुण्यात असतो, नोकरीनिमित्त. या वर्षी राखी कुरियरने पाठवली — पॅकिंग करताना हात जड झाले होते. फोनवर बोलताना तो म्हणाला, "ताई, राखी मिळाली की फोटो पाठव, हातावर बांधून." व्हिडिओ कॉलवर राखी बांधणं म्हणजे तो जुना स्पर्श नाही, ती धांदल नाही, ते इतवारीतलं फिरणं नाही — पण त्या रेशीमगाठीत जो विश्वास होता, तो आजही तितकाच घट्ट आहे.
कधी कधी वाटतं, त्या जुन्या डब्यातल्या राख्या फक्त धागे नव्हत्या. त्या होत्या एका काळाच्या साक्षीदार — भावंडांमधल्या त्या निरागस भांडणांच्या, त्या हट्टांच्या, त्या बिनशर्त प्रेमाच्या. आज शहरं बदलली, अंतर वाढलं, पण डब्यातला तो वास अजूनही तसाच आहे — आणि तो वास येताच मन थेट त्या इतवारीच्या गल्लीत, त्या पाटावरच्या रांगोळीत जाऊन पोहोचतं.
या रक्षाबंधनाला तुमच्याकडेही असा एखादा जुना डबा आहे का? असेल तर उघडून बघा एकदा — आतमध्ये फक्त राख्या नसतील, एक संपूर्ण बालपण सापडेल.