चहाचा कप हातात घेतला की तो नुसता चहा नसतो, तेव्हाचं वयच परत हातात येतं. कटिंग ग्लास, त्यावर चिकटलेली साखर, आणि बाजूला अर्धवट फुटलेली बशी — एवढ्याशा गोष्टीत आमचं पूर्ण कॉलेज जीवन सामावलेलं होतं.
गेटच्या बाहेर पडलं की डावीकडे तो एक टपरीवजा स्टॉल असायचा. नाव कुणालाच माहीत नव्हतं, आम्ही त्याला फक्त "कट्टा" म्हणायचो. लेक्चर चुकवायला एक कारण लागायचं, आणि कट्टा हे सगळ्यात हुशार कारण होतं. "सर आज नाहीयेत" ही अफवा पसरली की पंधरा मिनिटांत अर्धा वर्ग तिथे जमलेला असायचा.
चहावाल्या काकांचं नाव कधी विचारलंच नाही. पण त्यांना आमची ऑर्डर तोंडपाठ होती — कुणाला कडक, कुणाला अर्धी साखर, कुणाला "बिनदुधाचा, प्लीज." पैसे नसले तरी चालायचं. "उधारी वहीत लिहून ठेव" म्हणलं की तेवढ्यावर भागायचं, आणि पुढच्या महिन्याच्या पॉकेटमनीतून ती वही साफ व्हायची.
त्या कट्ट्यावर बसायला बाकडं नव्हतं धड. सायकलच्या कॅरियरवर बसणारे वेगळे, भिंतीला टेकून उभे राहणारे वेगळे, आणि सगळ्यात पुढे बाईकच्या सीटवर बसून पाय हलवत गप्पा मारणारे वेगळे. जागा ठरलेली नव्हती, पण गट मात्र पक्के ठरलेले होते. कुणाचा गट क्रिकेटवर बोलायचा, कुणाचा नुकत्याच आलेल्या पिक्चरवर, आणि कुणाचा गट फक्त एकाच विषयावर — "ती कोण बघत होती रे तुझ्याकडे?"
परीक्षेच्या आधीच्या रात्री हाच कट्टा अभ्यासाचा अड्डा बनायचा. पुस्तकं उघडी असायची, पण त्यापेक्षा जास्त चर्चा "किती मार्क्स लागतील पास व्हायला" यावर व्हायची. कुणीतरी एक "जीनियस" मित्र असायचा जो शेवटच्या रात्री सगळ्यांना उत्तरं समजावून द्यायचा, आणि बदल्यात त्याला फुकट चहा मिळायचा — तेवढीच फी होती त्याच्या ज्ञानाची.
पावसाळ्यात कट्ट्याचं रूपच बदलायचं. टपरीवरचा प्लास्टिकचा पडदा खाली सोडला जायचा, आतमध्ये सगळे दाटीवाटीने उभे, बाहेर पाऊस, आणि हातात वाफाळणारा चहा — त्या क्षणाला शब्दांत बसवणं अवघड आहे. भजी मिळाली तर सोन्याहून पिवळं.
काहींसाठी हाच कट्टा प्रेमाची सुरुवात होता — डोळ्यांतून डोळ्यांत बोलणं, आणि एक कटिंग चहा दोघांत वाटून पिणं म्हणजे तेव्हाचं सगळ्यात मोठं रोमँटिक स्टेटमेंट. काहींसाठी हाच कट्टा दुःखाचा निचरा होता — नापास झाल्यावर, ब्रेकअप झाल्यावर, घरी बोलणी खाल्ल्यावर, इथेच येऊन बसायचं आणि मित्र आपोआप बाजूला येऊन बसायचे. काही बोलायची गरज नसायची, फक्त बाजूला बसणं पुरेसं असायचं.
असा कट्टा एकाच कॉलेजपुरता कधीच नव्हता. सीताबर्डीतल्या मॉरिस कॉलेजबाहेरचा कट्टा वेगळा, तर सदरच्या हिस्लॉप कॉलेजबाहेरचा वेगळ्याच गटाचा अड्डा. धरमपेठेतल्या धरमपेठ कॉलेजबाहेर एक टपरी होती, तर दक्षिण अंबाझरी मार्गावरच्या व्हीएनआयटीच्या गेटबाहेर आणखी एक — तिथले चहावाले इंजिनिअरिंगच्या भाषेतच गमतीजमती करायचे. सेमिनरी हिल्सवरच्या एल.ए.डी. कॉलेजच्या मुली आणि सीताबर्डीच्या जी.एस. कॉलेज ऑफ कॉमर्सचे मुलं यांचेही असेच स्वतंत्र कट्टे, स्वतंत्र किस्से. कॉलेज कुठलंही असो, एरिया कुठलाही असो — गेटबाहेर एक टपरी आणि तिच्याभोवती जमलेली गर्दी, हे समीकरण मात्र नागपूरभर सारखंच होतं.
कॉलेज संपलं, पांगापांग झाली. कुणी पुण्याला गेलं, कुणी परदेशात, कुणी इथेच नागपुरात राहून वेगळ्या आयुष्यात रमलं. पण अजूनही कुणी जुना मित्र भेटला की पहिला प्रश्न हाच असतो — "अरे तो कट्टा अजून आहे का रे?" कुणी हो म्हणतं, कुणी सांगतं की आता तिथे मोठं दुकान झालंय. उत्तर काहीही असो, प्रश्न विचारतानाचा तो चेहऱ्यावरचा हसू मात्र तेवढाच खरा असतो.
आजही शहरातल्या कुठल्याही कॉलेजच्या गेटबाहेर असाच एक कट्टा असतोच. नवीन मुलं, नवे चेहरे, तेच कटिंग ग्लास, तीच गर्दी. पिढी बदलते, कॉलेजचं नाव बदलतं, पण गेटबाहेरचा तो चहावाला आणि त्याच्या टपरीभोवतीचा गोंगाट — तो कधीच बदलत नाही. कदाचित हीच नागपूरची खरी परंपरा आहे — मार्कशीटवर लिहिली न जाणारी, पण आयुष्यभर लक्षात राहणारी.