कळमन्याच्या भाजी बाजारात दुपारी तीनची वेळ अशी असते की, आभाळ अचानक खाली उतरल्यासारखं वाटतं. एक क्षण ऊन असतं, आणि दुसऱ्याच क्षणी वाऱ्याचा एक जोरदार झोत येतो — पत्रे खडखडतात, प्लास्टिकचे तुकडे उडायला लागतात आणि मग कुणीतरी मोठ्याने ओरडतं, "आलं रे आलं!" त्या एका वाक्यासरशी संपूर्ण बाजार एका वेगळ्याच लयीत हलायला लागतो.
मला अजूनही आठवतं, आईचा हात धरून मी त्या गर्दीतून चालायचे, आणि पाऊस सुरू झाला की आईपेक्षा जास्त घाई भाजीवाल्या मावशींना असायची. कोथिंबिरीची पेंडी, मेथीची जुडी, लाल भाजी — हे सगळं जमिनीवर पसरलेलं असायचं, आणि पहिला थेंब पडताच त्या मावशी अशा काही चपळाईने प्लास्टिकचं ताडपत्री उचलायच्या की जणू काही सराव केलेला खेळ असावा. एका हातात टोपली सावरायची, दुसऱ्या हातात दोरी बांधायची, आणि तोंडाने गिऱ्हाइकाशी घासाघीस सुरूच — "ताई, भाव नंतर बघू, आधी माल वाचवू द्या!"
त्या दहा मिनिटांत भाजी बाजार म्हणजे युद्धभूमीच वाटायची. कुणी छत्री उघडून टोमॅटोच्या टोपलीवर धरायचं, कुणी स्वतःच्या डोक्यावरचा पदर काढून मिरचीच्या ढिगावर टाकायचा. बांबूच्या काठ्यांना बांधलेले प्लास्टिकचे तुकडे फडफडत उडायचे आणि खालून पाणी वाहायला लागलं की चप्पल हातात घेऊन चिखलातून वाट काढावी लागायची. आणि तरीही, कुणीही तक्रार करताना दिसायचं नाही — जणू हा पावसाळ्यातला नेहमीचा दिनक्रमच होता.
सगळ्यात गंमत म्हणजे त्या ताडपत्रीखालचा तो छोटासा संसार. एका बाजूला स्टोव्हवर चहा उकळत असायचा, दुसऱ्या बाजूला एक जुना ट्रांझिस्टर गाणी वाजवत असायचा, आणि मध्येच एखादं लहान पोरगं आईच्या टोपलीखाली बसून पावसाची मजा घेत असायचं. भाजीवाल्या मावशीचं अख्खं जग — तिचा गल्ला, तिचा स्टोव्ह, तिची पिशवी, तिचं मूल — त्या एका प्लास्टिकच्या छत्राखाली सामावलेलं असायचं. पाऊस थांबेपर्यंत तेच तिचं घर असायचं.
सीताबर्डीच्या बाजारातही असंच चित्र दिसायचं. तिथल्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये पाऊस आला की पाणी लगेच साचायचं, आणि भाजीवाले आपली दुकानं उंचावर हलवण्याच्या घाईत असायचे. जुन्या लाकडी ठेल्यांना चाकं नसायची, त्यामुळे तो ठेला ढकलत नेणं म्हणजे एक कसरतच. पण त्या धांदलीतही एक अनोखी सुसूत्रता असायची — जणू प्रत्येकाला आपली जागा, आपली वेळ आणि आपली जबाबदारी माहीत होती.
आजच्या भाजी बाजाराचं रूप थोडं बदललं आहे. काही ठिकाणी आता पत्र्याचे कायमस्वरूपी शेड उभारले आहेत, तर काही मंडयांमध्ये moisture-proof taprपाल वापरले जातात. तरीही, मोहल्ल्यातल्या छोट्या बाजारांमध्ये आणि इतवारीसारख्या जुन्या भागांत आजही तीच धांदल दिसते — प्लास्टिक ओढणं, टोपल्या सावरणं आणि पावसाच्या सरीतही गिऱ्हाइकांशी हसतमुखाने घासाघीस करणं. फरक इतकाच की आता बऱ्याच मावशींकडे मोबाईल असतो, आणि पाऊस थांबला की लगेच UPI वर पैसे घेतले जातात — "स्कॅन करा हो, हात ओले आहेत माझे!"
गेल्या आठवड्यात मी अशाच एका पावसाळी संध्याकाळी भाजी घ्यायला गेले होते. अचानक सर आली, आणि मी पाहिलं — एक तरुण मुलगी तिच्या आईच्या दुकानावर तितक्याच चपळाईने प्लास्टिक ओढत होती, जितकं मी लहानपणी पाहिलं होतं. फक्त फरक इतकाच की तिच्या कानात इयरफोन्स होते आणि दुसऱ्या हातात फोन धरून ती कुणाशी तरी व्हिडिओ कॉलवर बोलत बोलतच माल वाचवत होती. पिढी बदलली, साधनं बदलली, पण ती चपळाई, ती घाई आणि तो जिव्हाळा तसाच होता.
पाऊस थांबतो, ताडपत्री पुन्हा दुमडली जाते, भाज्या पुन्हा नीट मांडल्या जातात आणि बाजार पुन्हा नेहमीसारखा वाहू लागतो — जणू काही घडलंच नव्हतं. पण त्या दहा मिनिटांत जे दिसतं, ते खरं तर नागपूरच्या भाजी बाजाराचं सगळ्यात प्रामाणिक रूप असतं. छत्रीखाली, प्लास्टिकखाली, ताडपत्रीखाली उभा राहणारा तो छोटासा संसार — तोच खरा नागपूरचा पावसाळा आहे.
तुम्हाला असा एखादा पावसाळी अनुभव आठवतो का — बाजारात अचानक आलेली सर आणि तुम्ही केलेली धावपळ? खाली नक्की सांगा.