होळी संपली की नागपूरकरांना माहीत असायचं — आता सुरू झाला खरा खेळ!
मार्चच्या शेवटच्या आठवड्यात सूर्य जरा जास्तच तापायला लागे. सकाळी आठ वाजता बाहेर पडलो की उन जाणवायचं. दुपारी बारा वाजेपर्यंत रस्ते सामसूम! माणसं घरात. कुत्री सावलीत. झाडांच्या पानांवरही जणू थकवा आलेला. आणि मग एप्रिल येई — नागपूरचा खराखुरा उन्हाळा!
त्या उन्हाळ्याची एक खास ओळख होती — माठ!
माठ म्हणजे आमचं घरचं फ्रिज!
आजच्या पिढीला फ्रिज नाही असं घर म्हणजे कल्पनाच करता येणार नाही. पण साठ-सत्तरच्या दशकात नागपुरातल्या बहुतेक घरांमध्ये फ्रिज नव्हता. होता तो एकच — माठ!
मोठा, गोल, मातीचा माठ. आमच्या घरात तो किचनच्या कोपऱ्यात एका लाकडी स्टँडवर बसलेला असायचा. दर उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला आई बाहेरून नवीन माठ आणायची. इटवारी बाजारातून किंवा मग गल्लीत येणाऱ्या कुंभाराकडून. माठ घरात आला की त्याला आधी धुवायचं, मग त्यात थोडं पाणी घालून दोन-तीन दिवस 'मुरवायचं' — म्हणजे माठाला मातीचा वास जायचा. मग त्यात पाणी भरायचं.
आणि मग चमत्कार व्हायचा!
त्या माठातलं पाणी — अहाहा! किती थंड असायचं ते! बाहेर पारा चाळीसच्या वर गेलेला, घराचं छत तापलेलं, सिमेंटच्या भिंती उष्णता सोडत असलेल्या — आणि त्या माठातून एक ग्लास पाणी काढलं की हातालाच गारवा जाणवायचा. एक घोट घेतला की संपूर्ण शरीर थंड!
आजच्या AC च्या थंडाईतही तो गारवा मिळत नाही, हे मी खात्रीपूर्वक सांगतो.
माठाची काळजी घेणं हे आईचं रोजचं काम होतं. दर दोन दिवसांनी माठ स्वच्छ करायचा. भर उन्हात माठावर ओला कापड गुंडाळायचा — त्यामुळे बाष्पीभवन होऊन आत पाणी अजून थंड व्हायचं. हे विज्ञान आईला कुणी शिकवलं नव्हतं, पण ती प्रत्येक उन्हाळ्यात हे करायचीच.
पंखा — आमचा उन्हाळ्याचा साथीदार
माठाचं पाणी पिऊन झालं की मग यायचा पंखा!
त्या काळी AC नव्हता. कुलर होते, पण ते खूप श्रीमंत लोकांच्या घरी. आमच्यासारख्या मध्यमवर्गीयांकडे होता फक्त छताचा पंखा — आणि तो एकटाच आमची उन्हाळ्यात काळजी घ्यायचा!
आमच्या घरात एक मोठा सिलिंग फॅन होता — पांढरा रंगाचा, लांब पातीचे. तो फिरला की जमिनीवर पसरलेल्या चटईवर झोपणाऱ्याला जणू थंडगार झुळूक यायची. उन्हाळ्यात आम्ही रात्री सतरंजीवर झोपायचो — खाली जमीन थंड असायची. त्यावर पांघरूण नाही, फक्त एक पातळ चादर. पंखा फुल्ल स्पीडवर. डोळे मिटले की झोप यायचीच.
पण पंख्याचं एक खास वैशिष्ट्य होतं — तो कधी कधी बंद पडायचा!
लोडशेडिंग! नागपूरच्या उन्हाळ्यात हा शब्द प्रत्येकाला तोंडपाठ होता. दुपारी बरोबर जेव्हा जेवण झालेलं असायचं आणि झोप यायला लागलेली असायची, तेव्हा 'बट्ट' करून वीज जायची. पंखा बंद. घर तापायला लागायचं.
मग सुरू व्हायची हातपंख्याची कामगिरी!
घरात एक-दोन हातपंखे असायचे. ताडपत्रीचे किंवा सुपाच्या आकाराचे — ते हाताने हलवायचे. आई अभ्यास करणाऱ्या आम्हाला त्याने हवा घालत बसायची. शेजारच्या भागवतकाकू त्यांच्या अंगणात हातपंखा हलवत दुपारचा वेळ काढायच्या. कधीकधी दोन-चार शेजारी एकत्र बसायच्या — हातपंखा हलवत, गप्पा मारत!
माहलचा आमचा मोहल्ला आणि उन्हाळ्याचे विधी
आमचं घर माहलमध्ये होतं. तिकडे घरांमध्ये अंगणं होती. उन्हाळ्यात ती अंगणं सकाळी लवकर सडा-सारवण केल्यावर थंडगार राहायची थोडा वेळ. पण नऊनंतर ऊन सरळ अंगणात यायचं.
सकाळी पाच-साडेपाचला आमचे बाबा उठायचे. ते म्हणायचे, "नागपुरात उन्हाळ्यात जगायचं असेल तर सकाळचा गारवा पकडायला शिका!" ते सायकलवर निघायचे — चिडिया घराकडे! तिथून परत येईपर्यंत आम्हाला जाग यायची. हातात गरमागरम जलेबी असायची, पण वातावरण आधीच तापायला लागलेलं.
जून महिन्यात शाळेला सुट्टी. म्हणजे दुपारचे तीन-चार तास घरातच राहायचे. तेव्हा आमचं काय करायचं?
माठाशी गट्टी!
दर अर्ध्या-पाऊण तासाने किचनमधला माठ गाठायचा. एक-दोन ग्लास थंड पाणी. पोटभर प्यायला मज्जा यायची. आई ओरडायची, "जास्त थंड पाणी पिऊ नका, घसा दुखेल!" पण उन्हाळ्यात ते कुणाला ऐकायचंय!
तहान लागली नाही तरी माठाकडे जायला एक निमित्त असायचंच.
माठाचं पाणी आणि आईचे उपाय
नागपूरच्या उन्हाळ्यात माठाचं थंड पाणी हे जगण्याचं साधन होतं — पण आईचे काही नियम पण होते!
"उन्हातून आलात की लगेच थंड पाणी पिऊ नका." हे तिचं पहिलं तत्त्व. बाहेरून आलो की दोन-पाच मिनिटं बसायचं, घाम ओसरू द्यायचा, मग पाणी प्यायचं. हे आरोग्यशास्त्र आईने स्वतः शिकवलं.
उन्हाळ्यात पाण्यात कच्चा आंबा टाकायची — म्हणजे झालं पन्हं! त्यात मीठ, साखर, जिरेपूड — वा! त्या माठाच्या थंड पाण्यात हे कच्चे आंबे मुरवले की त्या पन्ह्याची चव आजही जीभेवर येते मला.
कधी माठाच्या पाण्यात गुलाबपाणी टाकायची — सुगंध येत असे. कधी पुदिन्याची पानं. माठाचं पाणी म्हणजे फक्त पाणी नव्हतं, ती एक कला होती!
संध्याकाळची भाजून निघालेली छत आणि गच्ची
दिवसभर ऊन शोषलेलं छत संध्याकाळी सोडत राही उष्णता. आमच्या घरात वरची मजली खोली संध्याकाळी सातनंतरही तापलेली असायची. तिथे झोपणं म्हणजे तव्यावर पडल्यासारखं वाटायचं.
मग काय? अंगण!
रात्री आठनंतर अंगणात सतरंजी टाकायची. माठातून पाणी आणायचं. वारा जर जरा आला तर अंगणात खूपच बरं वाटायचं. तारे मोजत, गप्पा मारत, कधी रेडिओवर बिनाका गीतमाला ऐकत रात्र घालवायची!
शेजारच्या पाटीलकाकांचं कुटुंब पण अंगणात. मग दोन्ही घरांतल्या बायका एकत्र बसायच्या. मुलं उन्हाळ्याच्या रात्री मनसोक्त खेळायची — रात्री दहापर्यंत! कारण दिवसा उन्हात बाहेर पडता येत नव्हतं, रात्री मात्र मुक्ताफळे!
त्या रात्रींची मजा आजच्या AC खोलीत कधीच मिळणार नाही.
माठ गेला, फ्रिज आला — पण काहीतरी हरवलं
ऐंशीच्या दशकात हळूहळू नागपुरात फ्रिज यायला लागले. गोदरेजचा फ्रिज घरात आला की संपूर्ण मोहल्ल्याला माहित व्हायचं — कारण तो अभिमानाची गोष्ट होती तेव्हा! आमच्या घरात फ्रिज आला तेव्हा आई म्हणाली होती, "आता माठ कुठे ठेवायचा?"
माठ कोपऱ्यात गेला. हळूहळू बंद झाला. घराबाहेर काढला.
आणि त्याबरोबर गेली एक संस्कृती.
फ्रिजचं पाणी थंड असतं — पण त्याला तो 'माठाचा स्वाद' नाही. माठात पाणी पिताना जी मातीची सूक्ष्म चव येते, ती वेगळीच असते. ती आई देत असे. ती ती उन्हाळ्याची, त्या घराची, त्या बालपणाची चव आहे.
आज कुठे कुठे माठ पाहतो — कुण्या रसवंतीघरापाशी, एखाद्या मंदिरासमोर — तेव्हा मन एकदम त्या उन्हाळ्यात जातं.
बाहेर पारा पंचेचाळीस असतो. आत माठात पाणी थंडगार. पंखा फिरतोय. आई पन्हं बनवतेय. बाबा चिडिया घरातून जलेबी आणायला गेलेत. तो उन्हाळा — तो नागपूरचा उन्हाळा — खरंच विसरता येणार नाही.
तुमच्या आठवणी?
तुमच्या घरात माठ होता का? कोणता कुंभार माठ बनवायचा? उन्हाळ्यात तुमच्या घरात कोणते खास उपाय करत होते? तुमच्या आठवणी आमच्याशी share करा — खाली comment मध्ये!
नागपूरच्या त्या थंड माठाच्या पाण्याला आणि पंख्याच्या गार हवेला — मनापासून सलाम!