पहिला पाऊस पडला की आजही नाकात तोच वास येतो. मातीचा, ओल्या डांबराचा आणि कुठूनतरी शाळेच्या दप्तरातल्या भिजलेल्या वहीचा. आम्ही कितीही मोठे झालो, कितीही शहरं बदलली, तरी नागपुरातला तो पहिला जून महिना अजूनही तसाच्या तसा आठवणीत बसलेला आहे — रेनकोटाचा वास घेऊन.
आमच्या पिढीसाठी पावसाळा म्हणजे नुसता ऋतू नव्हता. तो एक प्रोजेक्ट होता. आई-बाबा जूनच्या आधीच रेनकोट काढून बघायचे — मागच्या वर्षीचा फाटलाय का, बटणं तुटलीत का, हूड शाबूत आहे का. आणि दरवर्षी उत्तर तेच असायचं — "हा आता लहान झालाय, नवीन घ्यावा लागेल." त्या पिवळ्या किंवा निळ्या रेनकोटाचा तो प्लास्टिकचा विशिष्ट वास अजूनही कुठेतरी खोलवर लक्षात आहे.
छत्री की रेनकोट – हा वाद दरवर्षीचा
घरोघरी हा वाद ठरलेला असायचा. छत्री सोयीची, पण दोन्ही हात अडकतात — एका हातात दप्तर, दुसऱ्या हातात छत्री, आणि तरीही अर्धं अंग भिजतंच. रेनकोट घातला की दोन्ही हात मोकळे, पण घामाने आतून तितकाच भिजायचा जितका बाहेरून पावसाने वाचायचा. मध्यमवर्गीय नागपुरी घरांत तिसरा पर्यायही असायचा — दोन्ही घेऊन जा, "काय भरवसा नाही या पावसाचा."
आणि खरंच भरवसा नसायचा. सकाळी लख्ख ऊन पडलेलं असायचं, आपण रेनकोट न घेता निघायचो, आणि बरोबर मधल्या सुट्टीत आभाळ भरून यायचं. मग शाळा सुटताना पावसाची ती सरींची झड — आणि गेटबाहेर उभ्या असलेल्या पालकांची, रिक्षावाल्यांची तोबा गर्दी.
चिखलाचे रस्ते आणि तो एक ठरलेला खड्डा
आमच्या शाळेच्या रस्त्यावर एक खड्डा होता — नाव न घेताही प्रत्येक नागपूरकराला आपापल्या भागातला तो खड्डा आठवत असेल. पावसाळा सुरू झाला की तो खड्डा तळं व्हायचा, आणि शाळेत जाणारी सगळी पोरं त्या तळ्याच्या कडेने तारेवरची कसरत करत जायची. एखादा नेहमी त्यात पाय टाकायचाच, आणि मग वर्गात दिवसभर त्याच्या चिखलाने माखलेल्या मोज्यांचा विषय चघळला जायचा.
रस्त्यांची ही अवस्था तेव्हाही सुधारायला हवी होती, आणि प्रामाणिकपणे सांगायचं तर आजही अनेक भागांत फार वेगळी परिस्थिती नाही. फरक इतकाच की तेव्हा आम्ही त्या खड्ड्यांना नावं ठेवायचो, आता कॉर्पोरेशनला व्हॉट्सअॅप ग्रुपवर टॅग करतो.
दप्तर, कंपास आणि ओल्या वह्यांचा तो विशिष्ट वास
दप्तराच्या प्लास्टिक कव्हरातूनही पाणी आत शिरायचंच. गणिताची वही नेहमी सगळ्यात आधी भिजायची — जणू तिलाच सगळ्यात जास्त सुटका हवी होती अभ्यासातून. मग वर्गात बाई विचारायच्या, "कोणाची वही ओली आहे?" आणि अर्धा वर्ग हात वर करायचा. त्या ओल्या पानांवर पेन्सिलने लिहिलेलं अक्षर धुसर व्हायचं, आणि आम्ही ते पान वाळवायला खिडकीत ठेवायचो — जणू काही ते उन्हात वाळत घातलेलं कपडं आहे.
मधल्या सुट्टीत पाऊस असला की मैदानावर जाता यायचं नाही, आणि वर्गातच अंताक्षरी किंवा पेन-पेपर गेम्स सुरू व्हायचे. काहीजण खिडकीतून बाहेर बघत नुसते पावसाचे थेंब मोजत बसायचे — त्या वयात तेही एक टाइमपास होता.
पावसाळी सुट्टी नाही, पण एक वेगळाच आनंद होता
नागपुरात पावसाळ्यात शाळेला सुट्टी मिळणं दुर्मिळ. एखाद दिवशी मुसळधार पाऊस पडला आणि रस्त्यावर पाणी साचलं, तरच "आज शाळा बंद" असा निरोप यायचा — आणि तो दिवस सणासारखा साजरा व्हायचा. पण एरवी रोजचा तोच नित्यक्रम — भिजत जा, भिजत ये, आणि घरी आल्यावर आईचा पहिला प्रश्न ठरलेला, "किती भिजलास?"
तरीही त्या भिजण्यातही एक मजा होती. मित्रांसोबत डबक्यात उड्या मारणं, रिक्षाच्या खिडकीतून हात बाहेर काढून पावसाचे थेंब झेलणं, शाळा सुटल्यावर कोपऱ्यावरच्या टपरीवर गरमागरम भजी खाणं — हे सगळे साधे क्षण आता किती मोठे वाटतात.
आजचा पाऊस आणि तेव्हाचा पाऊस
आजही नागपुरात पाऊस पडतो, तितकाच किंवा त्याहून जास्त. पण आता खिडकीतून बघितलं जातं, मोबाइलवर हवामानाचं अपडेट बघून घराबाहेर पडायचं की नाही हे ठरवलं जातं. रेनकोटाची जागा आता गाडीच्या काचेने घेतली आहे. आणि तो चिखलाचा खड्डा — तो अजूनही कुठेतरी असेलच, फक्त आता त्यातून चालत जाणारी पावलं वेगळी आहेत.
कधीतरी सिव्हिल लाईन्स किंवा धरमपेठेतल्या जुन्या शाळेजवळून जाताना अचानक तो वास येतो — ओल्या मातीचा, भिजलेल्या दप्तराचा. आणि क्षणभर वाटतं, आपण परत त्या गेटमधून आत जाऊन बाकावर बसावं, आणि बाईंनी विचारावं, "कोणाची वही ओली आहे?"
शेवटचा शब्द
पावसाळा दरवर्षी येतो, पण तो पहिल्यांदा अनुभवलेला पाऊस परत कधीच येत नाही. रेनकोटाचा तो प्लास्टिकचा वास, चिखलाने माखलेले मोजे, आणि मित्रांसोबत डबक्यात मारलेल्या उड्या — या साध्या गोष्टींतच खरं बालपण लपलेलं होतं. नागपूरच्या रस्त्यांवरचे खड्डे कदाचित अजूनही तसेच असतील, पण त्या खड्ड्यांतून उडी मारणारं ते निरागस हसू आता फक्त आठवणीतच उरलं आहे. आणि तेच बरं आहे — काही आठवणी भिजलेल्या वहीच्या पानांसारख्याच असाव्यात, धूसर पण कायम आपल्यासोबत राहणाऱ्या.