नागपूरचे जुने सिनेमागृह – शंकर टॉकीज ते मल्टीप्लेक्स
आठवतंय का? शाळा सुटली की एखाद्या शुक्रवारी घरी आलो, आणि बाबा म्हणाले, "चला, आज सिनेमाला जायचं!" — त्या एका वाक्याने संपूर्ण आठवडा सार्थक व्हायचा.
नागपूरच्या गल्लीबोळात एकेकाळी सिनेमागृहे म्हणजे फक्त मनोरंजनाची जागा नव्हती. ती एक संस्था होती. एक जिवंत अनुभव होता. सीताबर्डीच्या गर्दीत, महाल परिसरात, धंतोलीच्या शांत रस्त्यांवर — जिथे जाल तिथे एखादे टॉकीज उभे असायचे, आपल्या चमकत्या पाट्यांसह, रांगेत उभ्या माणसांसह.
ते दिवस वेगळेच होते.
शंकर टॉकीज — एका युगाचे प्रतीक
नागपूरकरांच्या मनात शंकर टॉकीजचे नाव घेतले की एक वेगळीच हुरहूर दाटते. सीताबर्डी परिसरातील हे थिएटर म्हणजे अनेक पिढ्यांची पहिली "सिनेमा आठवण." लाकडी खुर्च्या, पंख्यांचा आवाज, इंटरव्हलला मिळणारी थंड सरबत — आणि त्या मोठ्या पडद्यावर झळकणारे देवआनंद किंवा राजेश खन्नाचे चेहरे.
तिकीट काढायला रांग लागायची — लांबच्या लांब! सकाळी दहा वाजल्यापासून खिडकीसमोर माणसे येऊन उभी राहायची. "बालकनीचं मिळेल का?" हा प्रश्न विचारताना आवाजात एक आशा असायची. बालकनी म्हणजे वेगळाच थाट! दोन-तीन रुपये जास्त, पण त्यात एक प्रतिष्ठा होती.
नागपूरचे इतर जुने थिएटर्स — एक फेरफटका
शंकर टॉकीजशिवाय नागपुरात अनेक थिएटर्स होती ज्यांनी पिढ्यान् पिढ्यांना मनोरंजन दिले.
सिव्हिल लाइन्सचे आलंकार — धंतोलीजवळील हे थिएटर म्हणजे थोडा "क्लासी" अनुभव. इथे इंग्रजी चित्रपट लागायचे. नागपूरच्या शिकलेल्या, मध्यमवर्गीय कुटुंबांची ही पहिली पसंती होती.
अशोक टॉकीज — महालच्या जुन्या वस्तीत हे थिएटर म्हणजे परिसराचा आत्मा होता. शुक्रवारी नवीन पिक्चर लागला की महालच्या गल्ल्या उत्साहाने भरून जायच्या.
श्रीराम टॉकीज, नीलकंठ, रिगल — प्रत्येक थिएटरचे स्वतःचे "रसिक" होते. "आपला सिनेमा" असे लोक म्हणायचे. जणू त्या थिएटरशी एक नाते असायचे.
इंटरव्हलची जादू
जुन्या थिएटरमध्ये इंटरव्हल म्हणजे केवळ सिनेमा थांबणे नव्हे — तो एक वेगळा अनुभव होता.
दिवे लागले की धूळ उडवणारे पंखे वेगाने फिरायला लागायचे. बाहेर फॉयरमध्ये एकच गर्दी. "एक कोल्ड्रिंक दे" म्हणत रांगेत उभे राहायचो. सोडा, लिंबू सरबत, बर्फाचा गोळा — हे सगळे तेव्हाच्या "लक्झरी" होत्या.
कधी कधी बाबा खिशातून पैसे काढायचे आणि म्हणायचे, "एक समोसा घे." त्या समोशाची चव — आजही तोंडाला पाणी सुटते!
बाहेर चालत येणारे पोस्टर्स पाहायचो. पुढच्या आठवड्याचा पिक्चर कोणता? "अरे, अमिताभचा नवीन आला!" — आणि मग तोच पिक्चर पाहायला यायची योजना आखली जायची इंटरव्हलमध्येच.
ब्लॅक मार्केट आणि तिकिटाचा खेळ
मोठ्या सिनेमांना — विशेषतः अमिताभ, राजेश खन्ना, धर्मेंद्र यांच्या — थिएटरबाहेर ब्लॅक मार्केट जोरात असायचे.
"भाऊ, बालकनीचं देतो का? पाच रुपये देतो" — असे आवाज थिएटरच्या बाहेर घुमायचे. दुप्पट-तिप्पट किमतीला तिकीट विकत घेणे म्हणजे त्या काळची "प्रीमियम" सर्व्हिस होती! आणि हे सगळे करून आत गेलो की पिक्चर सुरू झाला असायचा — थोडा. मग चाचपडत अंधारात जागा शोधायची. कोणाच्या पायावर पाय पडायचा, "सॉरी सॉरी" म्हणायचे — हा सगळा खेळ जुन्या सिनेमाचाच भाग होता!
पडद्यावरचा नागपूर
नागपूरच्या जुन्या थिएटर्समध्ये हिंदी, मराठी, आणि काही इंग्रजी — तिन्ही भाषांचे चित्रपट लागायचे. मराठी चित्रपट म्हणजे वेगळाच उत्साह. "दादा कोंडके आले!" म्हणजे थिएटर हाउसफुल्ल ठरलेले. हशा इतका व्हायचा की शेजारचे रडायला लागायचे!
नागपुरी प्रेक्षक हे एका अर्थाने कलाकारांसाठी "कसोटी" होते. येथे पिक्चर चालला म्हणजे विदर्भभर चालला. आणि नाही चालला तर... "नागपुरात पडला" असे म्हणायचे!
बदलत गेले सगळे — व्हिडिओ कॅसेटपासून OTT पर्यंत
१९८०च्या दशकात व्हिडिओ कॅसेटने पहिला धक्का दिला. घरीच सिनेमा पाहता येऊ लागला. थिएटरची गर्दी हळूहळू कमी होऊ लागली. काही जुनी टॉकीज बंद पडली.
मग केबल टीव्ही आला. मग मल्टीप्लेक्स आले. आणि आता OTT.
आज नागपुरात सिटी प्राइड, इनॉक्स, पीव्हीआर यासारखे चकाचक मल्टीप्लेक्स उभे आहेत. एसी, डॉल्बी साऊंड, रिक्लायनर सीट्स, पॉपकॉर्नचे अनेक फ्लेवर — सगळे आहे. सिनेमा पाहण्याचा अनुभव खरोखरच "प्रीमियम" झाला आहे.
पण...
त्या जुन्या पंख्याच्या आवाजात, लाकडी खुर्चीत बसून पाहिलेल्या पिक्चरची सर कुठे आहे?
आजचे मल्टीप्लेक्स — सगळे आहे, पण काहीतरी नाही
मल्टीप्लेक्समध्ये सगळे परफेक्ट आहे. पण परफेक्ट असणे म्हणजेच "अनुभव" नसतो, हे हळूहळू जाणवते.
तिकीट ऑनलाईन बुक होते. सीट नंबर आहे. वेळेत पोहचायचे, बसायचे, पाहायचे, उठायचे. कुठे रांग नाही, कुठे गडबड नाही. सगळे शिस्तशीर.
पण त्या जुन्या थिएटरमध्ये जी "जिवंतपणा" होती — ती गेली. शेजारच्या अनोळखी माणसाशी "पिक्चर कसा वाटला?" विचारण्याची सवय गेली. इंटरव्हलमध्ये बाहेर येऊन एकत्र उभे राहण्याची मजा गेली.
सिनेमा हे आता एकटे पाहण्याचे माध्यम झाले आहे — मग ते मल्टीप्लेक्स असो वा मोबाईलवर OTT.
शंकर टॉकीजची जागा आज रिकामी आहे...
आज नागपुरात त्या जुन्या थिएटर्सच्या जागी दुकाने आहेत, कॉम्प्लेक्स आहेत, कधी कधी केवळ भग्न भिंती आहेत. पण त्या भिंती बोलतात. त्यांच्यावर अजूनही जुन्या पोस्टर्सच्या रंगांचे उमटलेले ठसे आहेत — जणू ते सांगत आहेत, "आम्ही होतो. आम्ही जगलो. तुम्हाला जगवले."
नागपूरकरांनो, तुमच्या आठवणीत कोणते थिएटर राहिले? पहिला पिक्चर कोणाबरोबर पाहिला? त्या इंटरव्हलच्या समोशाची चव अजून जिभेवर रेंगाळते का?
या आठवणी आमच्यासोबत नक्की शेअर करा — कारण नागपूरची ओळख केवळ संत्र्यांनीच नाही, अशा असंख्य जिवंत आठवणींनी देखील घडली आहे!
हा लेख नागपूरकरांच्या सामूहिक स्मृतींना समर्पित आहे — त्या सगळ्यांना, ज्यांनी एकदा तरी जुन्या थिएटरमध्ये अंधारात बसून पडद्यावरच्या दुनियेत हरवून गेले.