आठवतंय का? इतवारी बाजारात एकदा शिरलं की परत कधी निघायचं ते कळायचंच नाही. माणसांची गर्दी, हाका मारणारे दुकानदार, संत्र्यांचा घमघमाट, आणि त्या गल्ल्यागल्ल्यांतून येणारा कुठल्या तरी चहाच्या टपरीचा धूर... हे सगळं डोळ्यांसमोर आलं की मन आपसूकच त्या जुन्या काळात जातं.
नागपूरचा इतवारी बाजार म्हणजे फक्त बाजार नव्हता — तो एक अनुभव होता. जुन्या नागपूरकराला विचारा, तो सांगेल की "इतवारी" हे एक वेगळंच जग होतं.
इतवारी — नावातच इतिहास
इतवारी बाजार हे नाव 'इतवार' म्हणजेच रविवार यावरून आलं. पूर्वी रविवारी इथे मोठा आठवडी बाजार भरायचा. शेतकरी, व्यापारी, घरगुती खरेदीला येणाऱ्या बायका — सगळे एकाच ठिकाणी जमायचे.
नागपूरच्या मध्यभागी, रेल्वे स्टेशनच्या जवळ असलेला हा बाजार ब्रिटिश काळापासूनच व्यापाराचा केंद्रबिंदू होता. महाल, सीताबर्डी, धंतोली — या सगळ्या भागांतले लोक इतवारीला येणंच मोठं मानायचे.
त्या गल्ल्यांमधला तो गोंगाट
सकाळी आठ वाजता बाजारात शिरलं की जणू एक वेगळंच संगीत कानावर पडायचं.
"संत्री घ्या, ताजी संत्री! नागपूरची संत्री!" — हा आवाज इतवारीचा खास ट्रेडमार्क होता. डोक्यावर टोपली घेऊन हिंडणारे फळवाले, मातीच्या मडक्यांचे ढीग रचून बसलेले कुंभार, जुन्या कापडांच्या थप्प्या विकणारे व्यापारी — हे दृश्य डोळ्यांना स्वप्नासारखं वाटायचं.
कपड्यांच्या दुकानात शिरलं की दुकानदार लगेच ओळखायचा — "ताई, काय पाहिजे? बसा, चहा मागवतो!" त्या काळी खरेदी म्हणजे फक्त वस्तू नव्हती, ते नातं होतं.
जुन्या इतवारीतल्या आठवणी
किराणा दुकानांचा तो वास
इतवारीतल्या जुन्या किराणा दुकानांत शिरलं की हळद, धने, जिरे, आणि गूळ यांचा मिश्र सुगंध यायचा. मोठमोठ्या बरण्या काउंटरवर मांडलेल्या असायच्या. दुकानदार सगळं जिनस तराजूवर तोलून, कागदाच्या ठोंग्यात बांधून द्यायचा. प्लास्टिकच्या पिशव्या नव्हत्या तेव्हा — जुनी वर्तमानपत्र घडी करून पिशवी बनवायची.
भाजी मंडईचा आवाज
इतवारीच्या भाजी बाजारात सकाळी लौकर गेलं की ताज्या भाज्यांची रेलचेल असायची. कोथिंबीरीचे जुडे, हिरव्या मिरच्यांचे घड, आणि त्यावर शिंपडलेलं थंडगार पाणी — हे दृश्य आजही डोळ्यांपुढे येतं. विक्रेत्यांचं एकमेकांशी हसणं-खिदळणं चालू असायचं, आणि आपणही त्यात मिसळून जायचो.
चहाची टपरी आणि गप्पांचं अड्डं
इतवारीत मधोमध एक जुनी चहाची टपरी होती — लाकडी बाकड्यांवर माणसं बसलेली, चहाचा कप हातात, आणि जोरदार गप्पा चालू. राजकारण, क्रिकेट, शेजाऱ्याची गोष्ट — सगळं त्याच एका कपात शिजायचं. त्या टपरीवाल्याला कुणी ओळखत नाही असं नव्हतं.
कापड बाजाराची रंगत
इतवारीतला कापड बाजार म्हणजे नागपूरकरांच्या दिवाळीची तयारी पूर्ण व्हायची तिथेच. लग्नाची साडी असो किंवा मुलाचा शर्ट — इतवारीला गेलं की सगळं मिळायचं. दुकानदार रोलवर रोल उलगडून दाखवायचे, "हे बघा, हे दिल्लीहून आलंय!" असं सांगायचे. बाजारभाव करायला वेगळाच आनंद असायचा.
पूर्वी आणि आता — फरक जाणवतो का?
| पूर्वीचा इतवारी |
आजचा इतवारी |
| चालत जायचो, गर्दीत हरवायचो |
गाडी लावायला जागा नाही |
| दुकानदाराशी नाव-गोत्राची ओळख |
QR कोडने पेमेंट, घाई घाई |
| ताजा माल, थेट शेतकऱ्याकडून |
सुपरमार्केटशी स्पर्धा |
| चहाच्या टपरीवर गप्पा |
मोबाईलमध्ये डोकं खुपसलेलं |
| जुन्या वर्तमानपत्राच्या पिशव्या |
प्लास्टिक, पण आता कमी होतंय |
इतवारी आजही आहे. गर्दीही आहे. पण त्या जुन्या बाजाराचा जीव — तो आता थोडा बदललाय.
काय गमावलं, काय राहिलं
गमावलं:
- दुकानदाराशी असलेलं ते घरगुती नातं
- वाटाघाटी करत खरेदी करण्याची मजा
- चालत फिरत बाजार करण्याचा सवड
- त्या जुन्या टपरीवरचा कडक चहा आणि मोकळ्या गप्पा
- कागदाच्या ठोंग्यातला किराणा
राहिलं:
- इतवारीची ती गर्दी, ती हाक, ती ओढ
- संत्र्यांचा वास — नागपूरची ओळख
- जुन्या दुकानांचे काही वारसदार अजूनही तेच नाव सांभाळतात
- बाजारातला तो माणूसपणाचा स्पर्श
आजही का जावं इतवारीला?
इतवारी बाजार आजही नागपूरच्या हृदयाचा ठोका आहे. नव्या पिढीला सांगायला हवं — शॉपिंग मॉलमध्ये AC असेल, पण इतवारीत जीव असतो.
जुन्या नागपूरकरांनो, एकदा परत जा त्या गल्ल्यांमधून. त्या जुन्या संत्रेवाल्याची हाक ऐकू येईल अजूनही... फक्त कान द्यायला हवेत.
तुमच्या आठवणीतला इतवारी बाजार कसा होता? त्या जुन्या दुकानांची, त्या गल्ल्यांची आठवण आहे का? नक्की सांगा खाली कमेंटमध्ये!