आंतरराष्ट्रीय योग दिन नागपूरातील योगाची परंपरा

सकाळची ती शांतता आठवतेय का?

पहाटे पाच वाजता अंबाझरी तलावाच्या काठावर दाट धुक्यात एखाद्या आजोबांची आकृती दिसायची — डोळे मिटलेले, हात जोडलेले, श्वास सुरळीत. आजूबाजूला पाण्याचा हलकासा आवाज, पक्ष्यांची किलबिल, आणि त्या एकाग्र देहाभोवती एक वेगळीच उर्जा. "हे काय करतायत रे?" असं विचारलं की आजी हळूच म्हणायची, "योग करतायत — आमच्या काळापासून चालत आलेलं आहे हे नागपुरात."

आज २१ जून — आंतरराष्ट्रीय योग दिन. पण नागपूरसाठी हा नवीन नाही. इथली माती आणि योग यांचं नातं कित्येक पिढ्यांपूर्वीपासून जुळलेलं आहे.

नागपूरात योग — पूर्वीची परंपरा

सेमिनरी हिल्सच्या शांत झाडीत, धंतोलीच्या मोकळ्या बागांमध्ये, फुटाळ्याच्या काठावर — हे योगाचे जिवंत ठिकाण होते नागपुराचे. संघ कार्यालयापासून ते सार्वजनिक वाचनालयापर्यंत, "शरीर निरोगी तर मन निरोगी" हा विचार नागपुरकरांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग होता.

महालातल्या वस्त्यांमध्ये सकाळी उठलं की घरोघरी एखादा तरी माणूस अंगणात सूर्यनमस्कार घालत असायचा. शाळेत योगासनांचा तास असायचा — "त्रिकोणासन, भुजंगासन, शवासन" ही नावं कानावर पडली की आपसूक अंग ताणायला लागायचं.

"माझे बाबा रोज पहाटे चार वाजता उठायचे. पहिलं काम — प्राणायाम. थंड हिवाळ्यातही आमच्या सीताबर्डीच्या घराच्या गच्चीवर जायचे. मला वाटायचं किती कठीण आहे हे," असं नागपूरकर रहाणाऱ्या ६५ वर्षीय सुधाताई सांगतात, "पण आज बघतो — त्यांनी कधी डॉक्टरकडे जाण्याची वेळ आली नाही."

आंतरराष्ट्रीय योग दिन — नागपूरने स्वीकारले मनापासून

२०१५ मध्ये जेव्हा संयुक्त राष्ट्रांनी २१ जून हा 'आंतरराष्ट्रीय योग दिन' म्हणून घोषित केला, तेव्हा नागपूरने हे खूप आनंदाने स्वीकारले. कारण हे शहर आधीपासूनच योगाच्या जवळ होते.

दीक्षाभूमी परिसर, अंबाझरी गार्डन, रमण सायन्स सेंटर मैदान — या ठिकाणी हजारो नागपूरकर एकत्र येऊन सामूहिक योगाभ्यास करतात. 'योग दिन २०२६' साठीही हीच परंपरा सुरू आहे.

योग दिनाच्या दिवशी नागपूरात काय होतं:

• पहाटे ५:३० वाजता सामूहिक सूर्यनमस्कार सत्र
• विविध शाळा-महाविद्यालयांतून विद्यार्थ्यांचा सहभाग
• पतंजली, आर्ट ऑफ लिव्हिंग, इस्कॉन आणि स्थानिक योग केंद्रांचे कार्यक्रम
• दीक्षाभूमी येथे विशेष ध्यान सत्र

नागपूरची खास योग ओळख

नागपूर हे RSS चे जन्मस्थान. शाखांमध्ये शारीरिक सुदृढता आणि योगाभ्यासाची परंपरा अनेक दशकांपासून चालत आली आहे. पण याशिवाय बौद्ध परंपरेतील ध्यान — विपश्यना — हेही नागपूरचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य. नागपूरजवळील 'धम्मगिरी' (इगतपुरी) हे जगप्रसिद्ध विपश्यना केंद्र म्हणजे नागपूरच्या आध्यात्मिक परंपरेचा विस्तारच.

योग म्हणजे फक्त आसन नाही — हे नागपूरकरांना माहीत आहे. श्वास, एकाग्रता, आणि आतला शांतपणा — हे नागपूरच्या कणाकणात मुरलेलं आहे.

आता — बदलत्या काळातील योग

आजची पिढी 'यू-ट्यूब योगा' करते. सकाळी उठून फोनवर व्हिडिओ लावला आणि पंधरा मिनिटे झाले! अर्ध्या तासात जिममध्ये जाण्यापेक्षा घरीच "Surya Namaskar Challenge" केलेला परवडतो.

नागपुरातही नवनवीन योगा स्टुडिओ उघडले आहेत — एसी हॉलमध्ये, मंद संगीत लावून, महिन्याच्या फीवर. हे वाईट नाही — पण त्या पहाटेच्या अंबाझरी काठावर, मातीच्या वासात, मोकळ्या हवेत केलेल्या प्राणायामाची जागा मात्र कोणी घेऊ शकत नाही.

काय गमावलं:

• पहाटेची ती निवांत सामूहिकता
• गुरु-शिष्य परंपरेतील वैयक्तिक मार्गदर्शन
• उघड्या मैदानातला निसर्गाशी संवाद

काय मिळालं:

• योग आता सर्वांसाठी सुलभ झाला
• आंतरराष्ट्रीय मान्यतेमुळे तरुण पिढी आकर्षित झाली
• शास्त्रीय संशोधन आणि आरोग्यशास्त्राशी जोडणी

योग दिन २०२६ — नागपूरकरांना आवाहन

या वर्षी फक्त एक दिवस योग करायचा नाही — एक सवय लावायची. अंबाझरी, फुटाळा, सेमिनरी हिल्स, गांधीसागर — नागपूरकडे मोकळी ठिकाणे आहेत. पहाटे एकदा बाहेर पडा — तुमच्या आजोबांनी जे केलं, ते करून बघा.

"योग" हा शब्द संस्कृतमध्ये 'जोडणे' या अर्थाने आहे. स्वतःला स्वतःशी जोडणं — हीच खरी नागपूरची परंपरा आहे.

तुम्ही योग दिन कसा साजरा करता? तुमच्या कुटुंबात योगाभ्यासाची काही खास आठवण असेल तर नक्की शेअर करा — आम्हाला वाचायला आवडेल!