आठवतंय का? मृग नक्षत्र लागलं की विदर्भातल्या प्रत्येक शेतकऱ्याच्या डोळ्यात एक वेगळीच चमक यायची! महिनोंमहिने तापलेली काळी माय, पहिल्या पावसाची वाट बघत असायची आणि तिच्याइतकीच वाट बघत असायचा तो धर्तरीपुत्र - आपला शेतकरी! आभाळाकडे डोळे लावून बसलेला, हातात कुळव घेऊन तयार असलेला, मातीच्या वासात आपलं पुढचं वर्ष शोधणारा शेतकरी - हीच खरी विदर्भाची ओळख!
आज नागपूर आणि विदर्भातली शेती खूप बदललीय. पण एकेकाळी, याच मातीत, पेरणीचा हंगाम म्हणजे फक्त शेतीचं काम नव्हतं, तो एक उत्सव होता, एक श्रद्धा होती, एक संपूर्ण कुटुंबाचा आणि गावाचा सोहळा होता!
मृग नक्षत्राची चाहूल - आभाळाकडे लागलेले डोळे
पूर्वी ना मोबाईल ॲप होते, ना हवामान खात्याचे अंदाज! शेतकऱ्याचं हवामान खातं म्हणजे त्याचे स्वतःचे डोळे आणि पिढ्यानपिढ्या चालत आलेलं ज्ञान. आभाळातले ढग कुठल्या दिशेने जमताहेत, वारा कसा वाहतोय, मुंग्या अंडी घेऊन कुठे सरकताहेत, कावळे-चिमण्या कशा वागताहेत - या सगळ्या खुणांवरून शेतकरी सांगायचा, "यंदा पाऊस वेळेवर येणार!" किंवा "अजून आठ दिवस थांबावं लागेल!"
मृग नक्षत्र लागलं की गावोगावी एकच चर्चा - "यंदा पाऊस कसा असेल?" पारावर बसलेले जुने-जाणते शेतकरी आपापले अंदाज मांडायचे. कुणी सांगायचं आभाळाचा रंग बघून, कुणी सांगायचं वाऱ्याची दिशा बघून! आणि गंमत म्हणजे हे अंदाज बऱ्याचदा खरेही ठरायचे!
शेत तयार करण्याची धामधूम - नांगरणी आणि वखरणी
पाऊस येण्याआधीच शेतात कामाची लगबग सुरू व्हायची. उन्हाळ्यात तापलेली जमीन नांगरून मोकळी करायची, ढेकळं फोडायची, तण काढायचं - हे सगळं काम बैलांच्या मदतीने व्हायचं!
पहाटे लवकर उठून शेतकरी बैल जुंपायचा. काळ्या-पांढऱ्या बैलांच्या गळ्यातल्या घंटांचा आवाज, त्यांच्या शिंगांना बांधलेले रंगीबेरंगी गोंडे, आणि शेतकऱ्याची "हईशा... हईशा..." अशी हाळी - हे दृश्य म्हणजे विदर्भाच्या मातीतलं खरं संगीत होतं! नांगराच्या फाळाने माती उलटी होताना जो वास यायचा, तो वास म्हणजे जणू नव्या हंगामाची नांदीच!
लहान मुलं शेतात धावत जायची, बैलांच्या मागे मागे चालायची, नांगरलेल्या रेषांमध्ये उड्या मारायची. आजोबा हसून म्हणायचे, "अरे, हीच तर खरी शाळा आहे, मातीची शाळा!"
बी-बियाण्यांची निवड - पिढ्यानपिढ्यांचा वारसा
पेरणीच्या आधी सगळ्यात महत्त्वाचं काम म्हणजे बियाणं तयार करणं. हे बियाणं विकत आणलेलं नसायचं, तर मागच्या वर्षीच्या पिकातूनच राखून ठेवलेलं असायचं! कापूस, तूर, ज्वारी, सोयाबीन - प्रत्येक पिकाचं बियाणं काळजीपूर्वक निवडलं जायचं, उन्हात वाळवलं जायचं आणि मडक्यांमध्ये किंवा पोत्यांमध्ये साठवलं जायचं.
आजी-आजोबा सांगायचे, "जे बियाणं दणकट, ते पुढच्या वर्षीचं पीक दणकट!" बियाणं निवडताना संपूर्ण कुटुंब एकत्र बसायचं. प्रत्येक दाणा हातात घेऊन तपासायचा, चांगला दाणा वेगळा करायचा - हे काम कंटाळवाणं असलं तरी त्यात एक समाधान होतं, एक नातं होतं त्या मातीशी, त्या बियाण्याशी!
पेरणीचा तो पहिला दिवस - श्रद्धेने भरलेला सोहळा
आणि मग यायचा तो दिवस - पेरणीचा पहिला दिवस! हा दिवस म्हणजे नुसतं शेतीचं काम नव्हतं, तर एक धार्मिक विधीच होता. पहाटे लवकर उठून शेतकरी आंघोळ करायचा, देवाला नमस्कार करायचा, बैलांच्या कपाळावर हळद-कुंकू लावायचा, त्यांना गोडाचा घास खाऊ घालायचा.
बैलगाडीत बियाण्यांची पोती भरून शेतकरी शेताकडे निघायचा. सोबत असायची संपूर्ण कुटुंबाची साथ - बायको, मुलं, कधी कधी शेजारी-पाजारीही! शेतात पोहोचल्यावर पहिल्यांदा भूमीची पूजा व्हायची. "धरती माय, यंदा भरभरून दे!" अशी प्रार्थना करत शेतकरी पहिली मूठभर बियाणं जमिनीत टाकायचा.
त्यानंतर सुरू व्हायची खरी पेरणी! तिफणीच्या मागे चालत, ठराविक अंतरावर बी टाकत, शेतकरी ओळीने चालायचा. बैलांच्या मागे चालणारा शेतकरी, त्याची तालबद्ध चाल, बियाणं टाकण्याची तीच जुनी पद्धत - हे दृश्य म्हणजे जणू एक नृत्यच होतं, मातीशी एकरूप झालेलं नृत्य!
पावसाची वाट आणि कुटुंबाची साथ
पेरणी झाल्यावर सुरू व्हायची खरी प्रतीक्षा - पावसाची! आभाळात ढग जमले की संपूर्ण गावात उत्साह पसरायचा. पहिला पाऊस पडला की शेतकरी शेताकडे धावायचा, मातीत हात घालून बघायचा - "बीज रुजलं का?"
या काळात संपूर्ण कुटुंब शेतात राबायचं. बायका डोक्यावर शिदोरी घेऊन शेतात जायच्या, मुलं शेतातल्या मातीत खेळायची, म्हातारी माणसं झाडाच्या सावलीत बसून मार्गदर्शन करायची. दुपारच्या जेवणाची चव शेतातल्या त्या मोकळ्या वातावरणात काही औरच असायची - भाकरी, ठेचा, कांदा आणि सोबत आभाळाची साथ!
संध्याकाळी गावात परत येताना शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच समाधान असायचं. दिवसभराचे कष्ट विसरून ते एकमेकांशी गप्पा मारत, "आज किती पेरलं?", "तुझ्या शेतात रुजलं का?" असं विचारत घराकडे परतायचे.
गावातली सामुदायिक भावना - एकमेकांना मदत
पेरणीचा हंगाम म्हणजे फक्त एका शेतकऱ्याचं काम नव्हतं, तर संपूर्ण गावाचा सोहळा होता! ज्याच्याकडे जास्त बैल असायचे, तो शेजाऱ्याला मदत करायचा. ज्याच्याकडे जास्त बियाणं असायचं, तो गरजूला वाटायचा. "उद्या तुझ्या शेतात, परवा माझ्या शेतात" असं ठरवून सगळे एकत्र काम करायचे.
या हंगामात गावातली नाती अजूनच घट्ट व्हायची. एकमेकांच्या सुख-दुःखात सामील होणं, मदतीचा हात पुढे करणं - ही भावना त्या काळातल्या शेतीचा खरा आत्मा होती!
आजची पेरणी - बदललेलं चित्र
आणि आता? आजची पेरणी कशी दिसते?
हवामान अंदाजाचं डिजिटल युग
आता शेतकऱ्याच्या हातात मोबाईल आहे! IMD चे अपडेट्स, हवामान ॲप्स, व्हॉट्सॲप ग्रुप्सवर येणारे अंदाज - "उद्या पाऊस येणार" हे आता एका क्लिकवर कळतं. मृग नक्षत्र, आभाळाचे रंग, मुंग्यांची रांग - हे सगळं आता मागे पडलंय. अचूक अंदाज मिळतो हे खरं, पण त्या जुन्या अनुभवाची, त्या आजोबांच्या ज्ञानाची सर अजूनही कुठेतरी हरवलेली वाटते!
ट्रॅक्टर आणि यंत्रांचं राज्य
बैल-नांगराची जागा आता ट्रॅक्टरने घेतलीय! काही तासांत जे काम पूर्वी आठवडाभर चालायचं, ते आता झटपट होतं. सीड ड्रिल मशीनने पेरणी होते, एकसारख्या ओळी, अचूक अंतर! वेळ वाचतो, श्रम कमी होतात.
पण त्या बैलांच्या घंटांचा आवाज, त्यांच्याशी असलेलं भावनिक नातं, नांगराच्या फाळाने उलटणाऱ्या मातीचा तो वास - हे सगळं आता इतिहासजमा होत चाललंय. अनेक घरांमध्ये बैल आता नाहीतच, फक्त जुन्या फोटोंमध्ये किंवा आठवणींमध्ये उरलेत!
हायब्रीड बियाणं आणि बाजारातली खरेदी
पिढ्यानपिढ्या जपलेलं घरचं बियाणं आता मागे पडलंय. आता बाजारातून हायब्रीड बियाणं, सुधारित वाण विकत आणलं जातं. कंपन्यांची पाकिटं, हमी दिलेलं उत्पादन, अधिक उत्पन्नाची खात्री!
उत्पादन वाढलं हे खरं, पण ते बियाणं निवडण्याचं, कुटुंबाने एकत्र बसून तपासण्याचं समाधान कुठेतरी कमी झालंय. आता बियाणं हे फक्त एक उत्पादन झालंय, पूर्वीसारखा तो भावनिक वारसा राहिला नाही!
कर्ज, खते आणि बाजारभावाची चिंता
आजची शेती आर्थिक गणितांनी वेढलेली आहे. खतांच्या किमती, कीटकनाशकांचा खर्च, बँकांचं कर्ज, बाजारभावाची अनिश्चितता - या सगळ्या चिंतांनी शेतकऱ्याचं मन सतत व्यापलेलं असतं. पूर्वीची ती निर्धास्त पेरणी, फक्त निसर्गावर विश्वास ठेवून केलेली पेरणी, आता कुठेतरी मागे पडलीय.
एकटेपणाची शेती
आणि सगळ्यात मोठा बदल - आता पेरणी एकेकट्याने होते! यंत्रांमुळे माणसांची गरज कमी झालीय. शेजाऱ्याला मदत करण्याची, एकत्र राबण्याची ती परंपरा हळूहळू लोप पावतेय. प्रत्येकजण आपापल्या शेतात, आपापल्या ट्रॅक्टरवर, आपापल्या मोबाईलवर हवामान बघत काम करतोय!
काय गमावलं, काय मिळालं?
आता विचार करा - या बदलात आपण काय गमावलं आणि काय मिळालं?
गमावलं:
• आभाळ बघून हवामान ओळखण्याची आजोबांची कला
• बैलांसोबतचं ते भावनिक, जिव्हाळ्याचं नातं
• घरचं बियाणं जपण्याची आणि निवडण्याची परंपरा
• पेरणीच्या दिवशी केली जाणारी श्रद्धा आणि पूजाविधी
• संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र शेतात राबण्याचा आनंद
• गावातली एकमेकांना मदत करण्याची सामुदायिक भावना
• मातीशी असलेलं ते थेट, हाताने जपलेलं नातं
मिळालं:
• अचूक आणि वेळेवर मिळणारा हवामान अंदाज
• ट्रॅक्टर आणि यंत्रांमुळे वाचणारा वेळ आणि श्रम
• हायब्रीड बियाण्यांमुळे वाढलेलं उत्पादन
• सुधारित शेती तंत्रज्ञान आणि माहितीची उपलब्धता
• बाजारपेठेशी थेट जोडलं जाण्याची सोय
पण प्रश्न हा आहे - या यांत्रिकीकरणाने, या आधुनिकतेने आपण खरंच समाधानी आहोत का? निसर्गाशी, मातीशी, एकमेकांशी असलेलं ते नातं आपण विसरून चाललोय का?
धर्तरीपुत्राला सलाम!
आजही विदर्भातला शेतकरी तितक्याच निष्ठेने राबतोय. साधनं बदलली, पद्धती बदलल्या, पण मातीवरचं प्रेम तेच आहे, कष्ट तेच आहेत! ऊन, वारा, पाऊस झेलत, अनिश्चिततेशी झगडत, हा धर्तरीपुत्र दरवर्षी नव्या आशेने पेरणी करतो - कारण त्याला माहीत आहे, याच मातीतून त्याचं आणि साऱ्या विदर्भाचं पोट भरणार आहे!
यंदाच्या पेरणीच्या हंगामात, जर शक्य असेल तर आपल्या गावाकडच्या शेतात एक फेरी मारा. त्या मातीचा वास घ्या, शेतकऱ्याशी दोन शब्द बोला, त्याचे कष्ट जाणून घ्या. कारण हाच धर्तरीपुत्र आपल्या ताटातल्या प्रत्येक घासामागे उभा आहे!
शेवटचे विचार
जुनी पेरणी होती - कष्टाची, पण श्रद्धेने आणि एकोप्याने भरलेली! आजची पेरणी आहे - यांत्रिक, वेगवान, पण कदाचित थोडी एकाकी! तुम्हाला काय वाटतं? तुमच्या गावाकडची, तुमच्या आजोबांची पेरणीची आठवण काय आहे? बैलगाडी, तिफण, मृग नक्षत्राची वाट बघणं - तुम्ही हे अनुभवलंय का?
तुमच्या आठवणी आमच्यासोबत नक्की शेअर करा! कदाचित तुमच्या शब्दांतून कुणाला तरी आपल्या मातीची, आपल्या मुळांची आठवण होईल!
विदर्भाची माती, इथला शेतकरी आणि त्याचे कष्ट - हीच आपली खरी ओळख आहे, हाच आपला खरा वारसा आहे!
या लेखात व्यक्त केलेल्या आठवणी विदर्भातील अनेक शेतकरी कुटुंबांच्या अनुभवांवर आधारित आहेत. तुमच्या आठवणी आमच्यासोबत नक्की शेअर करा!