आठवतंय का? उन्हाळ्याच्या शेवटी, जेव्हा नागपूरचा आसमान अचानक जड व्हायचा — एक वेगळाच गंध हवेत मिसळायचा. माती ओली होण्याआधीचा तो वास... तो फक्त नाकाला कळायचा असं नाही, तो थेट मनाला जाऊन भिडायचा. आणि मग आपसूकच पावले वळायची — अंबाझरी तलावाकडे.
नागपूरकरांसाठी अंबाझरी तलाव म्हणजे फक्त एक जलाशय नाही. तो एक भावना आहे. एक श्वास आहे. पावसाळ्यापूर्वीच्या त्या धुक्याळलेल्या संध्याकाळी, तलावाच्या काठावर उभे राहिले की जाणवायचं — नागपूर बदलण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. उन्हाचे चटके संपत आले आहेत. पाऊस येणार आहे.
ती संध्याकाळची वेळ — घड्याळापेक्षा आकाश सांगायचं वेळ
शाळेला उन्हाळी सुटी लागली की अंबाझरीशी आमचं जणू करारनामाच व्हायचं. सकाळी सायकलींवर जायचं, तलावाभोवती एक फेरी मारायची, बागेत थोडं बसायचं — हा दिनक्रम होता. पण मला सर्वात जास्त आठवतात त्या पावसापूर्वीच्या संध्याकाळ.
जून महिन्याच्या सुरुवातीला नागपूरात एक वेगळाच उत्साह असतो. उन्हाळा जाणार या आनंदात सगळे असतात, पण आकाशात ढग दाटताना अंबाझरी तलाव मात्र आधीच बदलायला लागायचा. पाण्याचा रंग बदलायचा — निळा-हिरवा कमी होऊन एक गडद, खोल छटा यायची. लाटा नसलेलं पाणी आरशासारखं दिसायचं, आणि त्यात ढगांचे प्रतिबिंब पडलेले असायचे.
आम्ही काठावर बसायचो — कधी दगडावर, कधी गार्डनच्या बेंचवर. कुणाच्या हातात कुल्फी, कुणाच्या हातात शेंगदाणे. बोलणं चालायचं पण मधूनच थांबायचं, कारण त्या वातावरणात शब्द जास्त वाटायचे. तलाव बोलत असायचा, आम्ही ऐकत असायचो.
पहिल्या पावसाची चाहूल — अंबाझरीने आधी ओळखली
नागपूरात पाऊस आला की पहिल्यांदा कळतो तो अंबाझरी परिसरातल्या झाडांना. गार्डनमधले उंच वृक्ष — सागवान, बांबू, आणि ते जांभळाचे झाड, जे तलावाजवळच होते — त्यांची पाने एक वेगळ्या प्रकारे थरथरायची. जणू ते सांगत असायचे — "तयार राहा, येतोय तो."
एकदा असंच झालं. शाळेतून घरी परत येताना आकाश एकदम काळं झालं. आम्ही पाच-सहा जण अंबाझरी गार्डनजवळून चाललो होतो. कुणी म्हणालं, "पळा घरी!" पण माझ्या मैत्रिणीने हात धरला आणि म्हणाली, "थांब, इथेच थांब."
आम्ही गार्डनच्या आत शिरलो. झाडाखाली उभे राहिलो. आणि मग पहिला थेंब पडला — तलावावर. तो आवाज... प्लॉप! त्यानंतर दुसरा, तिसरा... आणि मग एकच गदारोळ. तलावाचं पाणी थेंबांनी झाकून गेलं, एक लाखो छोट्या वर्तुळांनी. मातीचा घमघमाट उठला. आम्ही भिजलो, हसलो, ओरडलो.
त्या दिवसाची आठवण आजही ताजी आहे. अंबाझरीने त्या पावसाला पहिल्यांदा झेललं होतं — आमच्या डोळ्यांसमोर.
तलावाचा काठ — जुन्या नागपूरकरांचा अड्डा
पावसाळा जवळ येताना अंबाझरी गार्डनमध्ये एक वेगळाच जमाव असायचा. सकाळी फिरायला येणारे काका-काकू, संध्याकाळी फिरायला येणारी तरुण मंडळी, आणि रात्री पाण्याजवळ बसून गप्पा मारणारे मित्र.
तलावाच्या पायऱ्यांवर बसलेले आजोबा सांगायचे — "हा तलाव भरलेला पाहायचं असेल तर जुलैत ये. एकदम वेगळाच दिसतो." आम्हाला त्यावेळी कळायचं नाही तलाव कसा वेगळा दिसेल — पण त्यांच्या डोळ्यात जी चमक असायची, ती सांगायची की काहीतरी विलक्षण आहे पुढे.
पावसाळ्यापूर्वीच्या त्या उन्हाळ्यात तलाव थोडा खाली असायचा — पाण्याची पातळी कमी असायची. काठावरचे दगड उघडे पडलेले असायचे. गार्डनची जमीन कोरडी, माती भेगाळलेली. पण झाडे मात्र वाट पाहत असायची — पाण्याची, पावसाची, ताजेपणाची.
ती जांभळाची झाडे आणि कच्च्या जांभळाचा स्वाद
अंबाझरीच्या गार्डनमध्ये जांभळाचे झाड होते — किंवा आत्ताही असेल, माहीत नाही. पण आम्ही लहान असताना ते झाड आमच्यासाठी खजिनाच होतं. पावसाळ्यापूर्वी जांभळे यायची — आधी हिरवी, मग काळी-जांभळी.
दगड फेकून जांभळे पाडायची कला आम्हाला आमच्या मोठ्या भावाने शिकवली होती. एक दगड नीट फेकला की घड निघून यायचा. सगळ्यात आधी कुणाला लागतं यासाठी भांडण व्हायचं. कच्ची जांभळे खाऊन जीभ आंबट-तुरट व्हायची. घरी येताना आईला सांगायचं नाही, पण जीभेचा रंग सगळं सांगायचा!
त्या स्वादात जणू उन्हाळ्याचा शेवट आणि पावसाळ्याची सुरुवात एकत्र होती. तो चव — अंबाझरीची, त्या दिवसांची — आता कुठे मिळत नाही.
आजचा अंबाझरी — बदललेला, पण तोच
आज अंबाझरी तलावाभोवती बरंच काही बदललंय. सिमेंटचे रस्ते, नीट बांधलेल्या पायऱ्या, संरक्षण कठडे, ठराविक वेळातच उघडणारं गार्डन. पावसाळ्यापूर्वी फेरी मारायला जाल तर नीटनेटकेपणा दिसतो — पण त्या जुन्या मोकळेपणाची जागा आता मर्यादांनी घेतलीय.
तलावावर आता संध्याकाळी मोठ्या शहरातली गर्दी दिसते. इयरफोन्स लावलेले तरुण चालत असतात, जोडपी फोटो काढत असतात, लहान मुले दगड टाकत असतात — हे सगळं पाहताना मनात विचार येतो, हे आम्हीच होतो कधी, या जागी.
पण तलाव मात्र तोच आहे. पावसाळ्यापूर्वी आकाश ढगाळ झालं की तो अजूनही गडद होतो. वारा अजूनही त्याच दिशेने येतो — झाडांमधून, पाण्यावरून. मातीचा तो घमघमाट अजूनही उठतो, पहिला थेंब पडताच.
काही गोष्टी बदलत नाहीत — निसर्गाला स्मरणशक्ती असते, आणि अंबाझरी ती जपतो.
पावसाची वाट पाहताना — एक शहर, एक तलाव, एक भावना
नागपूर हे उन्हाचं शहर आहे हे सगळ्यांना माहीत आहे. पण पावसाळ्यापूर्वीचा नागपूर — तो एक वेगळाच अनुभव आहे. जेव्हा उन्हाचा रणरणाट कमी होतो, आकाशात ढग दाटतात, आणि वारा एकदम दिशा बदलतो — तेव्हा नागपूर जणू श्वास घेतो.
आणि त्या श्वासाचं केंद्र असतं अंबाझरी तलाव.
त्या काठावर उभे राहिलेल्या आठवणी आयुष्यभर सोबत राहतात. आई हात धरून पहिल्यांदा नेऊन दाखवलेला तलाव, मित्रांसोबत भिजलेला पहिला पाऊस, संध्याकाळी बेंचवर बसून बोललेल्या गप्पा — या सगळ्या आठवणी अंबाझरीच्या पाण्यात जणू विरघळून गेल्या आहेत.
पाऊस येण्यापूर्वी एकदा जा अंबाझरीला. त्या पाण्याकडे पाहा. ढगांचं प्रतिबिंब पाहा. एक दीर्घ श्वास घ्या — त्या हवेत नागपूरच्या वर्षानुवर्षांच्या आठवणी आहेत. त्या फक्त तुमच्या नाहीत — त्या या शहराच्या आहेत.
नागपूरकरांनो, तुमच्याही अंबाझरीच्या पावसाळ्यापूर्वीच्या आठवणी आहेत का? त्या आमच्याशी नक्की शेअर करा!