आठवतंय का? शाळेचा शेवटचा दिवस संपायचा, परीक्षेचे पेपर द्यायचे, बॅग उचलायची आणि घराच्या दिशेने धावत सुटायचो – मनात फक्त एकच विचार: उन्हाळी सुट्टी आली!
नागपूरचा उन्हाळा म्हणजे तसा जगप्रसिद्ध. बाहेर पडलं की वाळवंटासारखी उकाडा देणारी हवा, डांबरी रस्त्यावर उन्हाचे तरंग नाचायचे, आणि दुपारी दारावर कुठलाही कावळा यायचा नाही – इतकी शांतता. पण या उन्हाळ्यातच आम्हा नागपूरकर मुलांचं खरं बालपण लपलेलं होतं. त्या दोन महिन्यांच्या सुट्टीत जे जगलो, जे खेळलो, जे अनुभवलो – ते आठवलं की आजही मनाला एक वेगळीच ताजेपणाची झुळूक येते.
शाळा सुटण्याचा तो दिवस – एक वेगळाच उत्सव
परीक्षा संपल्यावर शाळेतून निघताना पायात जणू पंख लागायचे. रिझल्टची काळजी नाही, उद्याचा गृहपाठ नाही, सकाळी लवकर उठण्याचं बंधन नाही! शाळेची दप्तरं कोपऱ्यात जमा व्हायची. पाटी-पेन्सिल, कंपास बॉक्स – सगळं एका कोपऱ्यात फेकून द्यायचो, जणू दोन महिन्यांसाठी शिक्षणाशी काडीमोड!
त्या रात्री झोपताना मनात किती स्वप्नं यायची – उद्यापासून काय करायचं, कोणाच्या घरी जायचं, कुठे खेळायचं. पण नागपूरच्या उन्हाळ्यात एक नियम होता – दुपार म्हणजे घराचा वेळ, संध्याकाळ म्हणजे मुलांचा वेळ!
दुपारची शांतता – आजीच्या सावलीत
नागपूरच्या कडक उन्हात दुपारी बाहेर पडणं म्हणजे दिव्यच होतं. घरातले सगळे निपचित पडायचे – बाबा पंख्याखाली झोपायचे, आई माठातलं थंड पाणी पिऊन पडायची, आजी ओसरीत बसायची.
पण आम्हाला झोप कुठे येणार?
आजीच्या जवळ बसायचो. ती पंख्याने वारा घालायची आणि गोष्टी सांगायची – पांडव-कौरव, राजाराणीच्या, बिरबलाच्या! त्या उन्हाच्या दुपारी आजीच्या त्या गोष्टी ऐकताना वेळ कुठे जायचा ते कळायचंच नाही. मध्येच आजी म्हणायची, "आता थोडं डोळे मीट!" आणि आम्ही डोळे मिटायचो – पण मन मात्र बाहेरच्या खेळाचे विचार करत राहायचं.
काही वेळाने कोणाचा तरी छोटा दगड खिडकीवर पडायचा – "ए, आलास का? निघूया!" असा इशारा! आणि मग चोरपावलांनी दरवाजा उघडून पळायचो!
संध्याकाळची ती गल्ली – आमचं मैदान
नागपूरच्या जुन्या मोहल्ल्यांतल्या गल्ल्या म्हणजे आमचं क्रीडांगण होतं. श्रद्धानंद पेठ, धंतोली, महाल, सक्करदरा – कुठल्याही भागात जा, संध्याकाळी उतरलं की गल्लीत मुलांचा घोळका दिसायचाच.
आमच्या गल्लीत सगळे एकत्र यायचे – छोटे, मोठे, शेजारचे, चुलत, मामे भावंडे – सगळी एकच टीम! कुणाचाही मोबाईल नव्हता, कुणाला PS5 माहीत नव्हतं. आमचे खेळ होते वेगळे – मातीत, धुळीत, घामात खेळायचे खेळ!
लागोरी – तो थरार आजही आठवतो
लागोरी हा आमचा सर्वात आवडता खेळ! सात दगड एकावर एक रचायचे, एक बाजू ते पाडायची, दुसरी बाजू पुन्हा रचायची – आणि विरोधी टीम बॉलने मारणार. ते धावणं, ओरडणं, चुकवणं, पुन्हा पळत येऊन दगड रचणं – अरे देवा, काय उत्साह असायचा!
"मेलास रे तू!" असं कोणी ओरडलं की जीव भांड्यात पडायचा नाही. कधी पडायचो, कधी घसरायचो, गुडघे साले झाले तरी उठायचो. कुणी रडत नसे – कारण खेळ चालू असायचा!
लंगडी आणि खो-खो – मुलींचे राज्य
मुली कमी नव्हत्या काही! त्यांची लंगडी म्हणजे बघायला उभं राहायचो आम्ही. एक पाय उचलून दुसऱ्यांना शिवत धावायचं – आणि त्या धावायच्या कशा, जणू उडत होत्या! गुडघ्यापर्यंत पंजाबी ड्रेस घालून, वेणी मागे उडवत, हसत खेळत!
खो-खो तर संपूर्ण गल्लीचा खेळ झालेला असायचा. दोन रांगा, मध्ये एकजण धावतोय, "खो!" म्हणत उठणं आणि नवीन माणूस धावणं – त्या वेळी श्वास कुठे घ्यायचा हे सुचायचंच नाही!
विटी-दांडू – नागपूरचं क्रिकेट
गल्लीत मैदान नव्हतं, पण विटी-दांडू खेळायला मैदान नको असतं! एक छोटी विटी, एक दांडू – आणि खेळ सुरू! ती विटी हवेत उडवून दांडूने मारायची, मग ती किती लांब पडली ते मोजायचं दांड्याने – एकदा, दोनदा, तीनदा...
विटी चुकून कुणाच्या खिडकीवर गेली की मग मात्र सगळे पळायचो! "आजी माफ करा, परत होणार नाही!" असं म्हणत आजोबांनी दार उघडलं की सुटकेचा श्वास घ्यायचो.
लपाछपी – संध्याकाळचा खजिना
अंधार पडायला लागला की लपाछपी सुरू व्हायची! एकजण डोळे मिटून शंभरापर्यंत मोजायचा, बाकी सगळे लपायचे – कुठे? कुणाच्या ओट्याखाली, झाडामागे, दरवाजाच्या मागे, अगदी कुणाच्या बाकीच्या घरात शिरून!
त्या अंधाऱ्या संध्याकाळी लपलेलो असताना श्वास रोखून धरायचो – "आला का तो? पाहिलं का मला?" हृदय जोरात धडधडायचं. आणि मग अचानक "सापडला!" असं ऐकलं की... अरे, त्या वेळची भावना सांगता येत नाही!
आंब्याच्या झाडाखाली – नागपूरी उन्हाळ्याची खास चव
नागपूरात उन्हाळा म्हणजे कैरी! कुठल्याही गल्लीत एखादं तरी आंब्याचं झाड असायचं. त्या झाडावर दगड मारून कैऱ्या पाडायचो, मग तिखट-मीठ लावून खायचो – अरे, त्या चवीला आज कुठलाही आईस्क्रीम पोहोचत नाही!
कधी कधी झाडाचा मालक बाहेर यायचा, "ए पोरांनो, थांबा तिथेच!" आणि आम्ही चालत्या सायकलसारखे पळायचो! कैऱ्या मात्र घट्ट पकडलेल्या असायच्या!
सायकल – स्वातंत्र्याचं चाक
ज्याच्याकडे सायकल होती, तो आमच्या गल्लीचा राजा होता! कुणाची एक सायकल सगळे मिळून चालवायचो. "माझी पाळी आली!" म्हणत भांडायचो. शिकताना पडायचो, गुडघे सोलवटायचे, पण सायकल शिकणं म्हणजे एक वेगळाच अभिमान होता.
एकटं सायकल चालवता आलं की वाटायचं – आता संपूर्ण नागपूर फिरायला जाऊ! मग गेलोही – घरून परवानगी न घेता कधी कधी अंबाझरीपर्यंत, कधी सक्करदऱ्यापर्यंत!
रात्री अंगणात – ताऱ्यांची शाळा
नागपूरात त्याकाळी लोडशेडिंग असायचं. वीज गेली की घराबाहेर यायचो. अंगणात, गच्चीवर, ओसरीत बसायचो. आजोबा ताऱ्यांकडे बघत सप्तर्षी दाखवायचे, ध्रुव तारा दाखवायचे. चंद्र उगवला की आम्ही हट्ट करायचो, "आजोबा, चंद्रावर कोण राहतं?"
रात्री बाहेर बसलेलो असताना हातपंख्याचा वारा लागायचा, कुणाची आई चहा आणायची, कुणाचे बाबा गप्पा मारायचे – त्या रात्री संपूच नयेत असं वाटायचं.
त्या सुट्टीत काय शिकलो?
त्या उन्हाळी सुट्टीत शाळेत नाही शिकलो, पण आयुष्याचे खरे धडे शिकलो:
हरण्याची भीती न बाळगता खेळायचं. पडलो तरी उठायचं. भांडण झालं तरी दुसऱ्या दिवशी परत एकत्र यायचं. कुणाच्याही घरी जायचं, जेवण मिळालं तर खायचं, नाही तर पाणी पिऊन परत खेळायचं. मोठे भाऊ-बहिणी लहानांना सांभाळायचे, लहान मुलं मोठ्यांच्या मागे मागे राहायची.
ते सामूहिक बालपण आजच्या मुलांना मिळतंय का?
आजची उन्हाळी सुट्टी – बदललेलं चित्र
आता सुट्टी लागली की काय होतं?
पहिल्याच दिवशी आई विचारते, "कोणती क्लास लावू? सायन्स का मॅथ्स?" मुलं मोबाईलवर गेम खेळत बसतात, AC च्या थंडीत बसून YouTube बघतात. गल्लीत खेळायला कुणी नाही कारण सगळे आपापल्या फ्लॅटमध्ये बंद!
लागोरी, विटी-दांडू, लंगडी – हे शब्द आजच्या मुलांना माहीत नाहीत. त्यांचे खेळ आहेत – PUBG, Free Fire, Minecraft! त्यातही काही चुकीचं नाही, पण ते घाम, ती धूळ, ते पडणं, ते एकत्र हसणं – ते या खेळांमध्ये नाही.
उन्हाळी सुट्टी आता "खेळाची सुट्टी" राहिली नाही, ती "अभ्यासाची दुसरी शाळा" झाली आहे.
काही गोष्टी परत आणूया
यावर्षी उन्हाळा सुरू होण्याआधी एक करूया – मुलांना गल्लीत खेळायला सांगूया! आठवड्यातून एकदा मोबाईल बंद ठेवूया. शेजाऱ्यांच्या मुलांना बोलवूया. एखादा जुना खेळ शिकवूया.
कारण त्या उन्हाळी सुट्टीत जे मिळालं – मित्र, आठवणी, हसणं, पडणं – ते कुठल्याही समर कॅम्पमध्ये मिळत नाही.
नागपूरचा उन्हाळा कठोर असतो, पण त्याने दिलेलं बालपण मात्र मऊ होतं – मातीसारखं, खऱ्यासारखं, आपलंसारखं.
नागपूरकरांनो, तुमच्या उन्हाळी सुट्टीतल्या आठवणी कोणत्या? तुम्ही कोणते खेळ खेळायचात? तुमचे अनुभव आमच्याशी नक्की शेअर करा – कारण प्रत्येक आठवण एक खजिना आहे!