आठवतंय का? लहानपणी हिवाळा सुरू झाला की घरात एक वेगळाच सुगंध दरवळायचा. आजी बाहेरून कापडी पिशवीभर संत्री घेऊन यायची — गोल, नारिंगी, एकसारखी! त्यातलं एक संत्रं सोलायला घ्यायचं की घरभर तो जिवंत वास पसरायचा. बोटांना लागलेली साल, त्यातून उडणाऱ्या सूक्ष्म थेंबांचा स्पर्श — तो अनुभव होता नागपूरी संत्र्याचा!
नागपूर म्हणजे फक्त उष्णतेचं शहर नाही, शून्य मैलाचं शहर नाही — नागपूर म्हणजे संत्रानगरी! देशाच्या नकाशावर नागपूरला वेगळी ओळख मिळवून देणारं हे केशरी फळ आज एक मोठी बाजारपेठ बनलं आहे. पण हा प्रवास सोपा नव्हता. या संत्र्याचा इतिहास आहे, माती आहे, आणि आजची एक वेगळीच गोष्ट आहे.
संत्र्याचं नागपूरशी नातं — कधी सुरू झालं?
ब्रिटिश काळातला पाया
नागपूरच्या संत्र्याची कथा सुरू होते साधारण दीड-दोनशे वर्षांपूर्वी. ब्रिटिश राजवटीत मध्य प्रांताची राजधानी असलेल्या नागपूरमध्ये जेव्हा रेल्वे आली, तेव्हा शेतकऱ्यांच्या हाती एक नवीन साधन आलं — बाजाराशी जोडण्याचं! विदर्भातली काळी कापूस माती आणि जानेवारी-फेब्रुवारीतलं थंड हवामान — हे दोन्ही संत्र्याच्या लागवडीसाठी जणू निसर्गाने दिलेलं वरदान होतं.
काटोल, कळमेश्वर, सावनेर, हिंगणा — या भागांतील शेतकऱ्यांनी जेव्हा संत्र्याची बाग लावली, तेव्हा त्यांना कल्पनाही नव्हती की एक दिवस हेच फळ नागपूरची जागतिक ओळख बनेल!
नागपूरी संत्र्याचं वैशिष्ट्य
"नागपुरी संत्री" हे नाव उगाच नाही मिळालं! या संत्र्याची साल सैल असते — सोलायला अगदी सोपी. गोडी आणि आंबटपणाचा समतोल, सहज सुटणाऱ्या फोडी, आणि तो अस्सल नागपुरी सुगंध — या गुणांमुळेच भारतभर "नागपुरी संत्री" हे नाव झालं. २००५ साली या संत्र्याला भौगोलिक संकेत (Geographical Indication - GI Tag) मिळाला. म्हणजेच जगाने मान्य केलं की हे फळ फक्त नागपूरचंच आहे!
त्या काळातली संत्र्याची बाजारपेठ
कळमेश्वर रस्त्यावरची गर्दी
जेव्हा हिवाळा यायचा, तेव्हा नागपूरच्या बाजारात एक वेगळाच उत्साह असायचा. कळमेश्वर, काटोल, नागपूरच्या एपीएमसी मार्केटमध्ये संत्र्यांच्या गाड्या यायच्या — खाली ठेवलेल्या टोपल्या, पिवळ्या-नारिंगी रंगाचा सागर! व्यापारी सकाळी पाचला येऊन बसायचे. घासाघीस, हशा, आणि संत्र्याचा वास — हे सारं एकत्र होतं.
घरोघरी दिवाळीनंतर संत्री यायची. नातेवाईकांना भेट म्हणून संत्र्यांची टोपली पाठवणं ही नागपूरची खास प्रथा होती. "नागपूरहून आलेत, संत्री आणायला विसरला नाहीस ना?" — हे वाक्य प्रत्येक नागपूरकराने कधी ना कधी ऐकलेलं असतंच!
शेतकऱ्याच्या हाताचं काम
त्या काळी संत्रा म्हणजे नुसतं फळ नव्हतं — तो एका शेतकरी कुटुंबाचा वर्षाचा आधार होता. ऑक्टोबरपासून बाग तयार करायला सुरुवात, नोव्हेंबरमध्ये फळं लागायला लागायची, जानेवारी-फेब्रुवारीत काढणी! सगळं कुटुंब त्यात सहभागी. लहान मुलं संत्री वेचायची, बायका टोपल्या भरायच्या, पुरुष गाड्यांवर लादायचे. हा एक सण असायचा त्यांच्यासाठी — कष्टाचा, पण आनंदाचा!
आजची संत्र्याची बाजारपेठ — बदललेलं चित्र
ऑनलाईन युगातलं संत्रं
आता? आता नागपूरचं संत्रं अमेझॉन, फ्लिपकार्टवर मिळतं! "Nagpuri Santri - 5 kg box, Free Delivery" असं टाईप केलं की घरपोच! दिल्ली, मुंबई, बेंगळुरूमधल्या नागपूरकरांना हिवाळ्यात घरी संत्री मागवता येतात. एका अर्थाने हे चांगलंच आहे — बाजार मोठा झाला, पण बाजारातली मजा? ती गेली!
कळमेश्वर रस्त्यावर थांबून तुळशीबाई किंवा सीताबाईकडून घेतलेल्या संत्र्याची जी चव होती, ती अॅमेझॉनच्या बॉक्समध्ये येत नाही — हे खरं आहे.
प्रक्रिया उद्योग आणि नवी ओळख
एक मोठा बदल म्हणजे संत्र्यावर आता प्रक्रिया उद्योग उभे राहिले आहेत. ज्यूस, मार्मलेड, लोणचं, आवळकाठी, संत्र्याचं सरबत — किती प्रकार! महाऑरेंज या सरकारी संस्थेने संत्र्याचं ब्रँडिंग केलं. परदेशात निर्यातही होतं. आखाती देश, युरोप — नागपूरचं संत्रं आता जगाच्या नकाशावर आहे.
पण प्रत्येक बदलाला एक दुसरी बाजू असते...
शेतकऱ्यांचं दुखणं — आजचं वास्तव
हे सांगताना मन जड होतं. संत्रा उत्पादक शेतकरी आज खूश नाही. हवामान बदलामुळे अनिश्चित पाऊस, वाढलेला उत्पादन खर्च, आणि बाजारात मिळणारा कमी भाव — हे त्रिकोण शेतकऱ्याला कोंडीत पकडतात.
एकीकडे शहरात संत्र्याचा रस पन्नास-साठ रुपयांत मिळतो, दुसरीकडे शेतकऱ्याला किलोला दहा-बारा रुपये मिळतात — हे गणित कुठे चुकतंय?
विदर्भातल्या काटोल, कळमेश्वरच्या बागायतदारांच्या डोळ्यांत आजही ती बाग फुलवण्याचं स्वप्न आहे, पण हात रिकामे राहतात तेव्हा काळजी वाटते.
नागपूरचं संत्र आणि आपण — काही आठवणी, काही विचार
रेल्वेस्थानकावरचा तो क्षण
नागपूर रेल्वे स्थानकावर कधीतरी उतरलात तर बघा — एक प्रकारची ओळख आहे तिथे. "नागपुरी संत्री घ्या, मालगाडी जाण्यापूर्वी सुटतील!" असं ओरडणारे विक्रेते, हातात तराजू घेऊन उभे. ही दृश्यं आता कमी झाली, पण अजूनही काही ठिकाणी दिसतात. त्या क्षणात नागपूरचा आत्मा आहे.
माझ्या एका मैत्रिणीचे वडील नागपुरातून मुंबईला जाताना कायम एक पिशवी संत्री सोबत घ्यायचे — "मुंबईच्या लोकांना नागपूर कळवायचं असेल तर संत्रं द्यायला हवं!" हे त्यांचं तत्त्व होतं. किती खरं आहे ते!
बदल गमावलं, काय मिळालं
गमावलं:
- बाजारातली ती घासाघीस आणि उत्साह
- शेतकऱ्याशी थेट संवाद
- घरच्या ओट्यावर बसून संत्री सोलण्याची ती संध्याकाळ
- हंगामाची अनिश्चितता आणि त्यातला आनंद
मिळालं:
- जागतिक बाजारपेठ, GI Tag ची ओळख
- प्रक्रिया उद्योगातून रोजगार
- वर्षभर संत्र्याचे पदार्थ उपलब्ध
- ऑनलाईनमुळे नागपूरबाहेरच्या नागपूरकरांपर्यंत पोहोच
पुढे काय?
नागपूरची संत्रानगरी ओळख टिकवायची असेल तर शेतकऱ्याला न्याय द्यावा लागेल. चांगला भाव, सिंचनाची सोय, आणि थेट ग्राहक-शेतकरी जोडणी — हे तीन मार्ग या संत्र्याला आणि या शहराला टिकवू शकतात.
आपण नागपूरकर म्हणून एक छोटी गोष्ट करू शकतो — पुढच्या वेळी संत्री घेताना सुपरमार्केटऐवजी एखाद्या स्थानिक शेतकऱ्याकडून, किंवा स्थानिक बाजारातून घ्या. त्या एका निर्णयाने कदाचित एखाद्या बागायतदाराच्या घरी दिवा पेटेल!
नागपूरचं संत्रं फक्त फळ नाही — ती एक ओळख आहे, एक अभिमान आहे. तो अभिमान जपणं आपलं काम आहे.
नागपूरकरांनो, तुमच्या आठवणीतलं संत्र्याशी निगडित काही क्षण आहेत का? घरातल्या संत्र्याच्या बागेची, बाजारातल्या त्या घासाघीशीची, किंवा रेल्वेत खाल्लेल्या संत्र्याची आठवण असेल तर नक्की शेअर करा! या आठवणी म्हणजेच नागपूरचा खरा इतिहास आहे.